Teks gegrond op inligting deur GILLIAN BUNCE

JY het moontlik al baie foto's gesien wat die sublieme skoonheid van Antarktika beklemtoon. Maar ondanks al sy skouspelagtigheid is hierdie bevrore vasteland ook een van die mees verlate plekke op aarde. Want Antartika is nie werklik ’n plek vir mense nie.

Nêrens op aarde is die weer so verskriklik nie. Dis selfs erger as by die Noordpool, wat ietwat warmer is omdat die ysdek daar so naby aan die seevlak is. Die laagste temperature op aarde word by Antarktika aangeteken. In die middel van die somer, in Januarie, styg die kwik nie eens tot naby die vriespunt nie.

Die winde is ook ontsettend. Stormwinde van sowat 320 km/h is niks ongewoons nie. En dis verrassend droog—droër as selfs in die Sahara-woestyn.

Die uitwerking van hierdie klimaatstoestande op die brose menslike liggaam is ontstellend, om die minste te sê. Stormwinde wat vanuit die binnelandse plato waai, droogbevries ’n mens se vleis. Ysnaalde vorm in jou winkbroue en ooghare. In die koudste streke vries die wasem wat ’n mens uitblaas sommerso in die lug. Haal jy te vinnig asem, vorm ys in jou longe en raak jy aan die hoes.

As jy met jou kaal hande aan metaal raak, kleef dit daaraan vas; sou jy probeer losruk, skeur jy jou vel af. As jy jou son- of skermbril vergeet, maak die sonlig wat van die sneeu af weerkaats jou blind.

Genoeg rede om daar weg te bly? Wie sê! ’n Paar duisend wetenskaplikes en helpers van meer as ’n dosyn lande en ’n aantal duisend toeriste stroom elke jaar soontoe. Waarom?

KAART: Antarktika is ’n met ys en sneeu bedekte vasteland rondom die Suidpool. Dit beslaan 14 miljoen vk. km—byna die helfte so groot soos Afrika. Minder as twee persent van die land lê nie onder die ys nie. 

Ryk toeriste besoek Antarktika vanweë sy skouspelagtige natuurskoon. Dit is die land van enorme pikkewyn-broeiplekke, sombere geskiedkundige besienswaardighede, die middernagson en die spookagtige aurora australis (suiderlig).

Uit die wetenskaplikes se oogpunt is Antarktika soos ’n reuse laboratorium waar die aarde en die skade wat ons hom berokken, bestudeer kan word. Vasgevang in die ys is antieke lugmonsters en meteoriete. Ysmonsters wat met bore verkry word, bevat inligting omtrent die sneeuval en klimaat van selfs duisende jare gelede.

Die klein deeltjie land wat nie onder ys begrawe is nie, bevat die fossiele van plant en diere wat daar voorgekom het toe die klimaat nog subtropies was. Dieselfde soort fossiele is in Afrika, Suid-Amerika en Indië in Asië gevind, wat die teorie onderskryf dat dié drie vastelande eenmaal met mekaar verbind was.

Vanweë sy afsondering en die omgewingsbeskerming wat hy nog altyd geniet het, is Antarktika so naby aan ongerep as kan kom (hoewel spore van fabriekschemikalieë en afvalstowwe van elders reeds diep in sy ys gevind is). Die lug by Antarktika is die skoonste op aarde. En omdat dit so droog is, bied dit wetenskaplikes wat die weer bestudeer ook ’n ideale venster waardeur hulle in die lug in kan tuur.

Antarktika is soos ’n barometer waarmee die gesondheid van die planeet gemeet kan word. Die sogenaamde gat in die osoonlaag is byvoorbeeld die eerste keer hier ontdek, wat mense bedag gemaak het op die gevaar van chemikalieë wat skadelik vir die osoonlaag is. En deur die bestudering van Antarktika se unieke en brose lewensvorms word noodsaaklike inligting oor die gevare van omgewingsvernietiging verkry.

Antarktika se waarde as laboratorium kan vandag kwalik oorskat word. Maar dinge was nie altyd so eenvoudig nie. Nadat ontdekkers die bevrore vasteland in die eerste helfte van die twintigste eeu ontsluit het, het verskeie lande dele daarvan vir hulself opgeëis—met die onvermydelike internasionale geskille wat daarop gevolg het.

In die loop van die Internasionale Geofisiese Jaar—’n program van wetenskaplike navorsing wat van die middel van 1957 tot die einde van 1958 geduur het—het twaalf lande meer as vyftig navorsingstasies op Antarktika en die nabygeleë eilande gebou. Suid-Afrika was ook onder hulle.

REGS: ’n Ysgrot naby ’n navorsingstasie op Anverseiland, Antarktika. (Foto geneem op 24 Julie 2000.)

Foto: Zee Evans, National Science Foundation / Vergunning US National Science Foundation

Die program was so geslaag dat ’n ooreenkoms, die sogenaamde Antarktiese Verdrag, in 1959 onderteken is. Dit het in 1961 in werking getree. Aansprake op grondgebied is ter syde gestel en die vasteland is vir ’n tydperk van dertig jaar vir vreedsame doeleindes bewaar. Die verdrag is in 1991 hernieu en talle lande het dit onderteken.

Hierdie ooreenkoms is ’n uitstekende voorbeeld van internasionale welwillendheid en samewerking. Maar hoe lank dit gaan duur, is natuurlik ’n ope vraag. Antarktika het ryk neerslae steenkool, goud, koper, yster, lood, mangaan, sink en ander minerale, en oliebore het getoon dat daar moontlik olie onder die see by die kus is. Namate die wêreld se mense meer word, gaan die druk heel moontlik groter word om hierdie hulpbronne te ontgin.

FEITE OOR DIE BEVRORE VASTELAND

• Die bruin roofmeeu of Suidpool-skoea
op die foto REGS is die voël wat die verste suid voorkom van alle soorte voëls op aarde. Hoewel hierdie roofmeeue aan die kus om Antarktika lewe, is al gesien hoe hulle oor die Suidpool vlieg—meer as 1.575 km van die kus. (DIe foto is op 20 Januarie 2005 geneem.)

Foto: Henry Kaiser, US National Science Foundation /  Met vergunning van US National Science Foundation

• Die geografiese Suidpool is die plek waar die aarde se lengtelyne mekaar ontmoet. Die ys by die pool is byna 3 km dik. ’n Geweldig dik ysveld bedek Antarktika en die see in die bevrore inhamme. Elke sneeulaag wat val, pers die sneeu daaronder saam.

Saamgeperste sneeu vertoon blouerig. Ysmonsters wat deur wetenskaplikes uitgehaal word, bied ’n opname van die aarde se klimaat oor duisende jare. Op die foto REGS is die blou onderkant te sien van ’n blok see-ys wat op die Ross-ysbank deur die omringende wit ys gebeur het. (Foto geneem op 16 Oktober 2005.)

Foto: Steven Profaizer, US National Science Foundation / Met vergunning van US National Science Foundation

• By die pole wissel dag en nag nie mekaar af soos by ons nie. Gedurende die ''dag''—wat die hele somer duur—gaan die son nooit onder nie. Dit draai net in die rondte bokant die horison. Die Suidpoolnag begin in Maart, met ’n skemeraand van ’n maand. Die ''oggend'' is ses maande later. In die winterhemel draai die sterre heeltyd in  die rondte, pleks van op te kom of onder te gaan soos elders op aarde.

• Die vasteland word deur die Transantarktiese berge in twee gebiede verdeel—Wes-Antarktika, wat suid van die Amerikas lê, en Oos-Antarktika, suid van Afrika, Asië en Australië. (Die Transantarktiese berge is in der waarheid ’n verlenging van die Andesgebergte in Suid-Amerika.)

• Die dik laag ys en sneeu waaronder die grootste deel van die vasteland lê, word die Antarktiese ysdek genoem. Gletsers kruip stadig oor die ysdek see toe. Groot plate van die ysdek dryf in sekere kusgebiede op die water. Die grootste hiervan, die Ross-ysbank, is byna die helfte so groot soos Suid-Afrika. Waar groot plate van die binnelandse ysdek by sekere kusgebiede oor die water uitstrek, word dit ysbanke genoem. Elke somer kalf groot hompe ys van die ysbanke af weg om ysberge te vorm. Die ysberge is eers plat van bo, maar na gelang hulle na warmer water wegdryf en geleidelik begin smelt, breek hulle in kleiner stukke met onreëlmatiger vorms op.

• Dis glad nie verbasend dat Antarktika die rekord hou as die heel koudste plek op aarde nie. In 1983 het die temperatuur by die Russiese Wostok-basis tot -89,2 grade C gedaal. Kwiktermometers hou by
-40 grade C op met werk en weerkundiges moet dus spesiale termometers gebruik om só ’n lae temperatuur te meet.  Die poolvasteland is ook die wêreld se winderigste plek. Op sekere plekke bereik die windsnelheid 320 km/h en daal dit selde tot onder 48 km/h. Tog kan Antarktika ook ’n prentjiesagtige skoonheid vertoon wat min plekke op aarde kan ewenaar. Kyk maar net op die foto HIERBO na die kleure van ’n Julie-dag by die Amerikaanse Palmer-basis op Anverseiland, of na die fumerole HIERONDER op die berg Erebus, die aarde se mees suidelike aktiewe vulkaan. ’n Fumarole is ’n ysbuis wat om ’n vulkaanopening gevorm het. Gefiltreerde sonlig sorg vir die blou ligglans binne-in die Erebus-fumarole.

Foto van Anverseiland op ’n Julie-dag: Zee Evans, US National Science Foundation / Met vergunning van US National Science Foundation

Krediet vir foto van Erebus-fumarole: National Science Foundation / US Antarctic Program; foto deur Aaron Spitzer/Raytheon Polar Services Company (1990)