|
|
|||||
|
Die
fantastiese mikrobes oral om ons—wat niemand nog ooit met die blote
oog gesien het nie |
|
||||
| Daar
is "goeie" bakterieë en "slegtes", maar baie meer
nuttiges as skadelikes. Al tel sekeres wel onder die grootste
mensemoordenaars wat daar is, is ander weer uiters noodsaaklik vir die
voortbestaan van lewe op ons planeet… |
|||||
LMAL
weet van bakterieë al het niemand nog ooit een met die blote oog gesien
nie. Hulle is mos piepklein, onsigbare mikro-organismes (mikrobes) wat
elk uit slegs een sel bestaan. ’n Mens kry hulle oral in die natuur,
waar hulle meestal as kolonies op die oppervlakke van voorwerpe aanteel. Bakterieë
vermenigvuldig deur ongeslagtelike seldeling. Dit wil sê een sel
verander in twee soos, sê maar, ’n waterdruppel teen ’n ruit wat in
die middel al hoe maerder word totdat dit naderhand in twee druppels
wegbiggel. Elke sel is ’n presiese weergawe van die sel waaruit dit
gekom het. Teenoor die enkele sel van ’n bakterie kry ons byvoorbeeld
die menslike liggaam met sy miljoene selle. Daar
is skaars ’n hoekie op ons lewende planeet waar jy nie bakterieë sal
vind nie. In die wolke in die lug, op die ys van Antarktika, in die
swaweldampe van ’n byna kokende warmbron, tien kilometer ondertoe op
die seebodem, 1.500 meter onder die aardoppervlak in soliede rots, in
’n verrottende perske, in die wortels van plante, in die pense van
diere en selfs in jou mond—noem maar ’n plek en bakterieë is daar.
Iemand het al bereken dat daar ’n Mens kan nog ander, selfs
verstommender, berekeninge doen. Ons weet byvoorbeeld dat party bakterieë
elke twaalf tot twintig minute kan verdeel. Gestel nou jy neem een wat
elke twintig minute verdeel en hou boek van sy nageslag. Ná twintig
minute is daar twee, nog twintig minute later is daar vier, ensovoorts.
As al die aankomelinge bly lewe, weeg hulle binne slegs 45 uur net so
swaar soos die aarde! Gelukkig gebeur dit nie. Dit is
danksy die bakterieë se enorme wedywering vir kos en omdat ander
piepklein organismes, byvoorbeeld skimmel, stowwe vervaardig wat
bakterieë laat vrek. Sulke feite is lank nie die
enigste wat bakterieë so uiters fassinerend maak nie. ’n Mens kan jou
immers kwalik indink in ’n lewetjie wat so kort as vyftien minute kan
wees. Of een wat dikwels geslyt word op een kolletjie wat minder as ’n
duisendste van ’n millimeter breed is en waar konsepte soos dag en
nag, die weer en bo en onder betekenisloos is. Maar in teenstelling met
daardie kortstondige lewetjie van ’n kwartier, is daar die ander
uiterstes in die magtige ryk van die bakterieë. Só is daar mikrobes
wat blykbaar 4800 jaar lank in die steenwerk van Peruaanse piramides bly
lewe het of ander wat moontlik 11 000 jaar in die ingewande van ’n
goed behoue geblewe mastodon (prehistoriese olifant) oorleef het. Dit
kan darem in die laasgenoemde geval wees dat dit slegs die nasate van
die oorspronklikes is wat nog gelewe het omdat daar so baie weefsel was
waarop hulle kon teer. Sekere bakterieë maak nietemin
van ’n baie doeltreffende strategie gebruik om te oorleef: hulle vorm
spore, oftewel sluimerende bakteriële selle met dik, beskermende
omhulsels wat lank in hul rustende toestand kan verkeer. Hulle ontluik
eers weer wanneer toestande vir hulle gunstig raak.
Bakterieë word soms
volgens hul vorm geklassifiseer. Sommige is staafvormig (basille), party
is rond (kokke), ander is kommavormig gebuig (vibrio’s) of gedraai soos
’n kurktrekker (spirille). Maar in ’n meer
onlangse klassifikasie word hulle eerder volgens hul eienskappe as hul
vorm ingedeel. Behalwe wat hul vorm aanbetref, kan ons hulle met ’n
gewone mikroskoop egter nie juis van klein lugblasies onderskei nie. Die
nut en nadele van bakterieë WAT
is dan die nut al dan nie van al hierdie primitiewe skepseltjies? Niemand
kan meer ontken dat hulle van groot belang vir die wêreld as ’n geheel
en in die besonder vir die mensdom is nie. Só is bakterieë byvoorbeeld
kardinaal in die vorming van vrugbare grond, die afbreking van
besoedelende stowwe soos olie en plastiek, die beheer van insekte, die
maak van medisyne en wat nog alles. Trouens,
die mikrobiologie is ’n reusagtige en groeiende bedryf en, selfs as jy
nie van plan is om jou ooit in dié studierigting te begewe nie, kan dit
jou steeds interesseer om te verneem watter enorme rol bakterieë in ons
lewens speel. Nog ’n voorbeeld van die nut van
bakterieë, hoewel ietwat ekstreem, is die volgende: in Nederland, waar
duine en dyke die see van die laagliggende land moet weghou, is daar nou
al selfs planne om sekere bakterieë te gebruik om die duine te verstewig
deur hulle in sandsteen te verander. Hierdie besondere bakterieë skei
kalsiet (kalksteen) af, wat as 't ware sandkorrels aan mekaar vasmessel!
Alles het glo begin by ’n Australiese navorser, ene Vicky Whiffin, wat
bakterieë vir die restourasie van sandsteen-monumente gebruik. Teenoor
"goeie" bakterieë is daar natuurlik ook die skadelikes, die
groot verwekkers van siektes. Dié soorte versprei veral deur middel van
besmette kos, afval, vullis en seksuele kontak. Dat
bakterieë, die groot hulp van die mens,
dus ook onder die grootste mensemoordenaars tel, is ’n jammerlike
waarheid. As hulle hulle in jou weefsel
tuis maak, absorbeer hulle voedsel uit die vloeistof in hul omgewing. Die
bakterieë kan so vinnig aanteel dat die weefsels beskadig raak en die
mens daarvan doodgaan. Bakterieë kan ons ook op 'n ander manier laat
sterf: hulle kan gifstowwe (toksiene) vrystel wat dodelike siektes
veroorsaak. Bakterieë
wat siektes in soogdiere en voëls veroorsaak, groei gewoonlik die beste
by liggaamstemperature. Baie bakterieë wat koudbloedige diere soos slange
en skilpaaie siek maak, kan dit nie aan warmbloedige voëls of soogdiere
doen nie, omdat die warm liggaamstemperature die bakterieë doodmaak of
hul groei beperk. Bakterieë
kan egter ook erg taai en gehard wees—baie soorte vrek nie eens as
hulle 'n lang tyd in ys gelê het nie. Daarteenoor kan geen bakterie groot
hitte en 'n lang blootstelling daaraan oorleef nie. Snydokters kan dus hul
instrumente deeglik reinig deur dit vir vyftien tot twintig minute in
kookwater te dompel. Maar
dit is belangrik om te besef dat daar baie, baie meer bakterieë is wat
vir ons en ander lewensvorme voordelig is as wat daar dié is wat skadelik
is. Baie
diere is byvoorbeeld heeltemal afhanklik van bakterieë om hul kos te kan
verteer. Dit geld veral plantvreters—van groot gewerwelde diere soos
beeste en skape tot klein ongewerweldes soos termiete. Danksy
die mens se natuurlike afweer- of immuunstelsel kan skadelike bakterieë
normaalweg nie ons liggame binnedring nie. Maar nuttige bakterieë floreer
wel binne-in ons almal. In jou ingewande speel die sogenaamde kommensale
bakterieë ’n belangrike rol in jou spysvertering. En
as daar nie bakterieë was wat verrottende afval kon afbreek nie, watter
kolossale vullishoop sou die aarde nie gewees het nie.
Die geskiedenis van
bakteriologie en die probleem rondom antibiotika
IN
die laat 1600’s het ’n vaardige lensmaker, die Nederlander Antoni van
Leeuwenhoek, die eerste mens geword wat bakterieë onder die mikroskoop
bestudeer het. In die negentiende eeu het die Franse wetenskaplike Louis
Pasteur en die Duitse geneeskundige Robert Koch die rol van bakterieë in
die ontstaan van siektes uitgewys. In
die twintigste eeu het die bakteriologie met rasse skrede vooruitgegaan.
Van groot belang was die bydraes van ’n aantal wetenskaplikes van oor
die wêreld op die gebied van die mikrobiese ekologie. Hulle het naamlik
aangetoon dat bakterieë noodsaaklik in voedselwebbe en die globale
gesondheid van die aarde se ekosisteme is. Die ontdekking dat
sekere bakterieë samestellings vorm wat dodelik vir ander bakterieë is,
het weer tot die ontwikkeling van sekere antibiotika gelei, wat ’n
omwenteling in die geneeskunde tot gevolg gehad het. Vroeër
is wel gedink dat antibiotika die wondermiddels is wat die mens
uiteindelik van alle bakteriese siektes sou bevry, maar vandag weet ons
beter. Dekades
van die oormatige gebruik van antibiotika, selfs waar dit nie werklik
nodig was nie, het nuwe stamme van skadelike bakterieë laat ontstaan wat
’n onrusbarende weerstand teen antibiotika opgebou het. Hierdie
weerstand is na hul nakomelinge oorgedra wat op hul beurt verder bestand
geraak het, byna tot by die punt waar antibiotika nou gevaar loop om
nutteloos te raak. Trouens,
ene Hans Zahner van die Universiteit van Tübingen in Duitsland het ’n
tyd gelede net een van vandag se probleme uitgelig toe hy stamme beskryf
het van die bakterie Staphylococcus aureus, wat nie slegs
ongevoelig vir een soort antikiotikum is nie, maar vir al die soorte
antibiotika wat vandag gebruik word. Hy het hierdie stamme die
"gruwel-bakterieë" van die volgende aantal jare genoem. Volgens
Zahner’s “is ons vandag verder daarvan weg om aansteeklike siektes te
bowe te kom as wat ons 25 jaar gelede was". Sonder goeie bakterieë sou die aarde bra woes en leeg gewees het. Maar skadelike bakterieë wat so gehard raak dat hulle nie langer getem sal kan word nie, dra eweneens die spreekwoordelike kiem van algehele vernietiging met hulle saam. Dit is ’n hoogs onrusbarende gedagte.
Krediet: © Whitehead Institute for Biomedical Research / Met vergunning van US National Science Foundation |
|||||
|
Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad |
|||||