Y hou van sindelikheid. Reg? Jou liggaam moet skoon wees, jou tande geborsel en jou hare netjies op hul plek. Boonop hou jy daarvan dat jou huis darem redelik blink en stofvry en sover moontlik kiemvry moet wees.

Raar maar waar, dit lyk egter of die moderne mens nie maklik dieselfde sindelikheid wil openbaar wanneer dit by sy eie sfeertjie in die heelal, die planeet Aarde, kom nie.

Omgewingsbewustes skreeu al lankal dat ons heeltemal te traak-my-nie-agtig hieroor is. Trouens, dat ons besig is om ons wêreld te vernietig of, ten beste, ’n sieklike, verskraalde aardse biosfeer vir ons onskuldige nageslag gaan agterlaat.

Wat is dan die naam van die gevaar waarop ons so bedag moet wees, die monster wat ons tot elke prys moet probeer beveg? Kenners sê ons moet dit met ekstra groot letters in ons bewuste graveer: BESOEDELING!

En dan moet ons nooit weer ophou om daarteen te baklei nie.

ESOEDELING beteken doodeenvoudig die bevuiling of besmetting van die aarde—ons planeet se lug, sy grond, sy waters en selfs die waters onder die aarde (fontein- of putwater).

Anders gestel: besoedeling is die nadelige uitwerking wat sekere stowwe op die natuurlike omgewing het. Sulke stowwe, wat in groot konsentrasies op bepaalde plekke gestort of uitgestrooi word, kan dinge wees wat nie natuurlikerwys voorkom nie, soos industriële en radioaktiewe afvalstowwe en insektedoders.

Dit kan egter ook gebeur dat heel natuurlike stowwe (byvoorbeeld nitrate) die omgewing erg besoedel deurdat hopeloos te veel daarvan onnadenkend op plekke uitgegiet word.

Besoedeling kan die lewe van mens, dier en plant geweldig benadeel—tot krankhede, vertraagde groei en selfs die dood lei—en is trouens een van die heel ernstigste kwessies waarmee besorgde wetenskaplikes hier in die begin van die 21ste eeu worstel.

Wat meer sê, selfs geraas van ’n ongewenste intensiteit word as besoedeling beskou. Dit kan byvoorbeeld deur vliegtuie by besige lughawens of deur hewige motorverkeer veroorsaak word. Te veel lawaai maak jou nie net doof nie. Dit het ook allerhande ander ernstige nadele, soos die aftakeling van die senugestel.

Besoedeling word in die reël in drie afdelings ingedeel, te wete die besoedeling van die aarde se lug, die land (grond) en ons planeet se waters. Ons kyk hieronder veral na lugbesoedeling—en dan kortliks na die ander twee soorte.  

IR ons gesondheid is lugbesoedeling die nadeligste. Die lewe op die aarde is immers afhanklik van ’n brose ewewig tussen, enersyds, die produksie van koolstofdioksied deur diere, vulkane en verbrandingsprosesse en, andersyds, die produksie van suurstof deur die respirasie van groen plante.

Die natuurlike lewensiklus word versteur deur die vrystelling van ontsaglike hoeveelhede koolstofdioksied deur fabrieke en die verbranding van natuurlike kragbronne, wat ook meebring dat digte woude uitgewis word.

Tot oormaat van ramp vind enorme lugbesoedeling plaas wanneer giftige gasse en dampe in die atmosfeer vrygelaat word. Dit kan koolstofmonoksied uit motors se uitlaatpype wees, die rook uit fabrieke se skoorstene, asook gasse soos die oksiedes van stikstof en swaweldioksied wat deur die verbranding van fossielbrandstowwe afgegee word.

Suurreën, wat die plantegroei beskadig, waterlewende organismes doodmaak en geboue laat verweer, is ’n vorm van lugbesoedeling. Suurreën word gevorm wanneer die vog in die atmosfeer met die swaweldioksied en die oksiedes van stikstof reageer om dan as swawelsuur en salpetersuur op die aarde uit te sak—weliswaar sterk verdun maar steeds hoogs skadelik.

Dit kan selfs gebeur dat die giftige gasse wat in een land vrygelaat word, as suurreën in ’n ander land val om geweldige skade aan die plante- en dierelewe asook aan betonkonstruksies aan te rig, terwyl drinkwatervoorrade ook besoedel word.

Lugbesoedelingsprobleme in Suid-Afrika

UID-AFRIKANERS het maar eers ’n dekade of vier gelede werklik van die probleem van lugbesoedeling bewus geword. Dit is sedert die aanloop tot en die promulgering van die Wet op Voorkoming van Lugbesoedeling van 1965 (in 1973 en 1981 hersien en gewysig).

Die ergste besoedeling van die lug word deur die nywerheidsektor veroorsaak. Só word byvoorbeeld sowat ’n miljoen ton van die gas swaweldioksied elke jaar deur kragsentrales, raffinaderye en sulfied-ertssmelterye in die lug ingepomp. Ysteroksied van yster- en staalfabrieke beland weer in tempo van ongeveer 10 000 ton per jaar in die atmosfeer.

Kleiner toestelle in stede wat met brandstof werk, skep ook ’n baie groot probleem. Daar word geraam dat hulle vir die vrylating van sowat 50 000 ton swaweldioksied in die atmosfeer verantwoordelik is—meestal naby die grond en in woongebiede. Boonop word nagenoeg 250 000 ton koolwaterstowwe elke jaar deur dieselfde besoedelingsbronne en motorvoertuie naby die grond vrygelaat.

Gelukkig word die probleme van owerheidsweë besef, al sou ’n mens nie altyd weet in watter mate die beheer toegepas word en die betrokke maatreëls afgedwing word nie. Maar nuwe bedrywe moet kragtens die wet met toereikende installasies vir lugsuiwering toegerus wees en bestaande bedrywe moet besoedelingbestrydende maatreëls volgens ’n vasgestelde program tref.

Nuwe sementoonde met elektrostatiese presipiteerders is in staat om stofbelading tot minder as 500 mg per kubieke meter te verminder. Dergelike verbeterings is in kragsentrales aangebring.

 ’n Rooklose huishoudelike stoof word landwyd gebruik. Die stedelike woongebiede van agtergeblewe gemeenskappe word sover moontlik geëlektrifïseer.

Die afdeling vir atmosferiese wetenskappe van die WNNR bestudeer die aard en konsentrasie van besoedelingstowwe, die fisiese eienskappe van dispersieprosesse en die invloed van meteorologiese veranderinge. Die afdeling lugbesoedelingsbeheer van die Departement van Nasionale Gesondheid doen metings van besoedelingstowwe in probleemgebiede sodat beter beheer uitgeoefen kan word.

En teen die jongste eeuwisseling was meer as 95 persent van nywerhede wat lood hanteer, reeds met geskikte filters toegerus.

Ongeloodte petrol hou ook ons omgewing baie skoner.

Grondbesoedeling

RONDBESOEDELING word vanselfsprekend deur die storting van vullis veroorsaak, veral as dit laks of onbeheerd gedoen word. En soms gaan dit so erg dat ons nie kan help om te dink nie:  Die mens is stadig besig om homself te versmoor onder die berge afvalstowwe wat hy skep... of dit nou hoogs skadelike kernafval of gewone huisvullis is.

Trouens, oral hoop die rommel op, selfs langs ons paaie op belangrike toeristeroetes. Goed, die meeste vullis beland wel nog op storthope, maar ook die plek hiervoor raak skraps. Vuilgoedplekke bevat alle soorte huishoudelike afvalstowwe, asook tonne teer, oplosmiddels en plaagdoders.

Foto: DLS / U.S. Fish & Wildlife Service

Maar dit is lank nie al nie. Een vraagstuk eie aan ons land is die baie afvalmateriaal op ons mynhope en in die slikdamme by myne wat dikwels deur woongebiede omring word. Myngrond is barre, steriele, dooie grond—niks groei daarop nie, tensy die grond behandel word sodat plante tog daarop gevestig kan word.

Maar onbehandelde myngrond veroorsaak—en hier is lugbesoedeling weer ter sprake—’n geweldige stofprobleem. Wind-erosie het al tot groot stofstorms gelei en daar is al bereken dat tot 500 000 ton silika-sand in ’n jaar in die atmosfeer ingewaai is.

Waterbesoedeling

ATERBESOEDELING word veroorsaak deur die storting van skadelike stowwe soos swaarmetale, nywerheidsafval, kunsmis of insektedoders in spruite, riviere en ander waterlope.

Fabrieke, hoe noodsaaklik hulle ook al is, is van die grootste skenders van die omgewing. Die afvalwater van fabrieke kan giftige chemikalieë soos kwik, koper, lood, sink en arseen bevat, waarvan baie moontlik in ons waterlope beland al is dit ook onwettig.

Termiese besoedeling (hittebesoedeling) gebeur wanneer warm, maar andersins suiwer, water wat vir nywerheidsverkoeling gebruik is, in riviere vrygelaat word. Die verhoogde watertemperatuur kan naamlik skadelik vir die waterlewe wees.

Plaagdoders, kunsmis en onkruidmiddels wat boere in hul boorde en landerye gebruik, is nog ’n groot bron van waterbesoedeling. Reënwater spoel hierdie chemikalieë in spruite en riviere in, en uiteindelik in die see.

REGS: ’n Onooglike Suid-Afrikaanse rivier grasgroen van die alge... die gevolg van sogenaamde eutrofikasie. Eutrofikasie is ’n proses waar ’n watermassa—byvoorbeeld ’n rivier, ’n meer of ’n groot dam—oorverryk word deur voedingstowwe. Dit vind hoofsaaklik plaas weens die storting van rioolvuil en ’n toevloei van landbou-kunsmis wat nitrate en fosfate bevat. Die gevolg is dat die alge in die water buitensporig groei en die vlakke van opgeloste suurstof in die water uitgeput raak. Visse en ander waterdiere vrek. Hoewel watermolekules ’n suurstofatoom bevat, is dit nie hierdie suurstof wat deur waterorganismes in natuurlike waters benodig word nie. ’n Klein hoeveelheid suurstof (tot omtrent tien molekules suurstof in ’n miljoen molekules water) is inderdaad in die water opgelos. Dit is hierdie opgeloste suurstof wat deur visse en ander waterdiere benut word om te oorleef.

Seebesoedeling vind plaas wanneer die see deur besoedelde riviere bevuil word, maar ook deur rioolvuil, deur oliestortings en ander hoogs toksiese stowwe.

Die oseane is baie geduldige absorbeerders, maar waterbesoedeling met rioolvuil is ’n ontstellende verskynsel. Die ideale toedrag van sake is dat rioolvuil by ’n rioolaanleg behandel moet word voordat dit byvoorbeeld in die see gestort word—’n behandeling wat die natuurlike prosesse vir die afbreking van die afval versnel—maar jammerlik genoeg word alle rioolvuil nie só behandel nie...

BO: Weerlose seevoëls by ’n see wat plek-plek swart is van gestorte olie. As die olie eers aan hul vere kom, kan dit hul dood beteken.

Aangepaste illustrasie uit NAUMANN, NATURGESCHICHTE DER VÖGEL MITTELEUROPAS: Band XI, Tafel 21 - Gera, 1903. Illustrasie vanweë kopiereg-verjaring in die openbare domein.

• Nog inligting oor besoedeling: ’n besondere bydrae oor oliebesoedeling deur ’n leerder is verder deur Mieliestronk.com verwerk en kan gelees word deur hier te klik.

• 'n Ander ster-bydrae, oor waterbesoedeling, word onveranderd hier geplaas,