|
|
|||
|
|||
|
Teks uit Huisgenoot se
Ons Wonderlike Wêreld
ANUIT
’n stygende lugstroom honderde meters bokant die grond skiet ’n witkruisarend neer op sy prooi—’n
dassie wat jy skaars sou opmerk
teen die laaggroeiende bossies. ’n
Trop impalas, altyd waaksaam, gewaar ’n jagluiperd wat hulle bekruip, en
hulle laat spaander.
Maar kom ons kyk eers
na die basiese bou van oë voordat ons ’n paar soorte diere se
sig-sintuie van naderby beloer. Bou
van die oog
JOU
eie oë is aan die voorkant van jou kop—net soos dié van katte,
honde, roofvoëls en ander jagters. Die gesigsveld van die oë oorvleuel—’n
verskynsel wat binokulêre of stereoskopiese sig genoem word—en
dit stel jou in staat om voorwerpe in besonderhede te sien. Des te
belangriker: as gevolg daarvan kan jy afstand skat. Diere
wat gejag word, het weer oë aan die kante van die kop, omdat dit
belangriker is dat hulle rondom hulle moet kan sien. Ongelooflik
soos dit dalk kan lyk, is die oë van alle werweldiere—en twee
ongewerweldes, die seekat en pylinkvis—volgens dieselfde
"bloudruk" ontwerp. Hulle werk bra soos ’n kamera.
Die
oë van insekte verskil geweldig van ons s’n. Hulle staan bekend as
samegestelde oë en bestaan uit duisende klein seshoekige eenheidjies wat ommatidia
genoem word. Elke ommatidium is ’n miniatuur-ogie, met ’n lens wat lig van die buitekant na ’n senuwee stuur. Die brein voeg die verskillende beelde saam om ’n prent-mosaïek te vorm. Samegestelde oë word slegs by geleedpotiges soos insekte en skaaldiere aangetref.
Roofvoëls
ROOFVOËLS
het die skerpste sig van alle diere. Hoewel hulle basies dieselfde as dié
van die mens is, is die oë in verhouding groter, sodat daar meer
ligsensitiewe selle in die retina is. Die
oë van soogdiere en sekere voëls het ’n besonder sensitiewe kol in die
retina wat die fovea genoem word. Dié is soos ’n telefotolens en
vergroot die beeld wat daarop val. Pleks van die gewone enkele fovea,
het die roofvoëls twee en partykeer drie daarvan. Daar
word gemeen dat die sentrale deel van ’n arend se sig twee keer vergroot
word om die voël uitmuntende sig te gee. Ook
baie belangrik is die ligging van die oë vooraan die kop. Die meeste
roofvoëls het goeie lig nodig om so uitstekend te kan sien. In dowwe
lig sien die mens beter as hulle. Anders
as ander roofvoëls kan die uil egter dinge sien in wat ons mense as
stikdonkerte sal beskou. Maar
hy kan darem nie werklik in die pikdonker sien nie, omdat daar geen sig
kan wees as lig nie die oë binnekom en die senuselle van die retina
stimuleer nie. Daar val egter altyd snags ’n sekere hoeveelheid lig
vanuit die hemelruim op die aarde.
Foto:
Kopiereg © Die
geheim van die uile se verstommende visie lê in die grootte en bou van
die oë. Hulle
is groot om soveel beskikbare lig moontlik in te neem. Die retina
bestaan feitlik heeltemal uit dig saamgepakte stafies wat, hoewel dit
die sien van kleure beperk, uitsonderlike sig in swart-wit meebring. Die
oë wat vorentoe kyk, lê wyd uitmekaar op die plat gesig. Dit gee die
uil stereoskopiese visie sodat hy afstande baie presies kan skat. Die
kombinasie van al hierdie faktore maak die sig van die uil omtrent
honderd keer sensitiewer as die mens s’n. Insekte en
spinnekoppe
HOE lyk jy vir
’n vlieg, ’n mot of ’n by? Die mens sal seker nooit werklik weet nie,
maar dis fassinerend om daaroor te wonder en in ’n ander
Mieliestronk-artikel word in meer besonderhede daaroor
bespiegel. Hoe
ook al, baie insekte, soos vlieë, word as verpestelik, vuil en naar
beskou, maar daar is darem een ding wat hulle heel besonders maak: hul
treffende oë. Groot en helderkleurig aan die kante van die kop, bestaan
hulle uit talle juweelagtige ommatidia. Die vlieg kan nie baie mooi in
besonderhede sien nie, maar bewegings word blitsvinnig gewaar. Die
kop van die roofvlieg is baie beweeglik en draai gedurig rond soos hy
uitkyk vir prooi. Dié insek jaag dikwels enigiets wat beweeg. Anders
as insekte, het spinnekoppe klein, enkelvoudige oë. Die meeste het agt,
geleë in twee rye van vier elk; ander het ses, vier of twee. Sekere
spinnekoppe wat in grotte woon, het glad nie oë nie.
Die
graad van sig hang grootliks af van die manier waarop die spinnekop sy
kos in die hande kry. Jagspinnekope het goeie nabyvisie. Webspinnekoppe
is minder afhanklik van sig om hul prooi te vang en gebruik hoofsaaklik
hul oë om veranderings in die lig waar te neem. Spinnekop-oë
konsentreer hoofsaaklik op die getal pote wat binne sig is. Ses pote
beteken kos. Agt pote beteken ’n maat. Reptiele
en amfibieë
KLEIN
reptiele soos geitjies maak feitlik heeltemal staat op hul uitstekende
sig om hul insekprooi te vang. Baie woon in woestyne of die trope waar
die lig helder is. Die pupille van baie van hulle verklein tot vier
klein gaatjies wat skerp skynsels afweer, en ’n baie presiese beeld word
gevorm. Baie
diere hou stof en vullis uit hul oë deur dit te knip. Voëls het ’n "derde ooglid" wat
’n knipvlies genoem word en soos ’n ruitveër werk. Die meeste geitjies het egter geen ooglede nie. Pleks
daarvan het elke oog ’n deursigtige bedekking wat dit beskerm. Daar
is ook ’n ander klein reptiel met merkwaardige oë, te wete die
trapsuutjies of verkleurmannetjie. Dis juis aan sy oë te danke dat die
trapsuutjies sy prooi so dodelik doeltreffend met sy klewerige tong kan
vang.
Foto: Christopher J. Raxworthy / via NASA by hierdie web-skakel Die
oë beweeg naamlik onafhanklik van mekaar—wat beteken dat die een
vorentoe kan kyk en die ander een agtertoe, sodat die trapsuutjies oral
rond kan loer vir kos. Wanneer
hy ’n slagoffer gewaar, draai die verkleurmannetjie in sy rigting en
vestig albei sy oë op hom. Met behulp van binokulêre sig kan die
verkleurmannetjie nou die slagoffer se afstand noukeurig skat en Vir
’n groot reptiel soos die krokodil is die ligging van sy oë weer
belangrik. Soos die neus sit hulle so effens bokant die plat kop, wat
die krokodil in staat stel om te sien en asem te haal selfs wanneer hy
onderkant die watervlak lê. Vanweë
hul uitpeul-oë kan ook amfibieë soos paddas goed rondom hulle sien.
Almal buiten ’n paar soorte gebruik slegs hul oë om hul prooi te vind. Nag-soogdiere
BAIE
nagdiere het ’n weerkaatsende laag wat die tapetum genoem word
net agter die retina van elke oog. Die tapetum bestaan uit talle
silweragtige kristalle wat alle ligstrale wat die stafies straks nog nie
geabsorbeer het nie na die retina terugkaats. Op dié manier kry die
stafies ’n tweede kans om die lig te ontvang. Weerkaatsings
van die tapetum kan dikwels gesien word by diere soos katte wanneer die
ligte van ’n motor op hulle val. Maar
watter van die primate het die grootste oë in verhouding tot die
liggaam? Hierdie onderskeiding kom die sogenaamde spookdiertjie toe, en
sy oë lyk amper rêrig soos sopborde!
LINKS: Die spookdiertjie te midde van die flikkeringe van die nag... ’n geanimeerde aanpassing van ’n illustrasie op ’n Indonesiese posseël. Omdat
die spookdiertjie snags jag terwyl hy van boom tot boom spring, is goeie sig vir hom
noodsaaklik. Anders
as die meeste nagdiere het hy geen tapetum agter die oë wat die lig
weerkaats om nagvisie te bevorder nie. Pleks daarvan het die oog ’n fovea—wat gewoonlik by dagdiere aangetref word. Daarby is die oë vooraan die gesig sodat die dier in drie dimensies sien. Só kan hy sy afstand skat van die takke wat hy moet gryp en sy kos tussen die digte blare vind. |
|||
|
Skakels na al die artikels in hierdie reeks oor diere-sintuie: •
Inleiding |
|||
Diere-sintuie
(1): Sig 
Elke
oog is ’n met vog gevulde sak, gewoonlik bolrond, met ’n lens in die
voorste helfte, wat lig versamel en dit op die ligsensitiewe retina
agter konsentreer. Die ligsensitiewe retina bestaan uit stafies en keëls,
en dié is met die optiese senuwee verbind wat na die brein loop.
Foto:
U.S. Fish & Wildlife Service
Uil-oë 
Spinnekop-oë 
Suutjies trap en oral kyk... 
Og, wat ’n oog!