Elizabeth II (links), die huidige koningin van Brittanje, was nog altyd dié voorbeeldige en stabiliserende faktor in ’n monargie wat reeds deur baie onstuimige waters gegaan het. In hierdie opsig tree sy lofwaardig in die voetspore van die eerste koningin Elizabeth van Engeland, ’n geliefde heerseres in ’n tyd toe die Europese koninklikes nog dikwels sou kon maak en breek net soos dit hulle behaag het...
 

Elizabeth I
— die goue koningin
 

•   Haar hardvogtige pa, wat die koning was, het haar ma se kop laat afkap. Sy is daarna self nie meer as ’n koningsdogter erken nie, en later het haar bloeddorstige halfsuster haar laat opsluit. Maar Elizabeth Tudor sou uiteindelik met fanfare tot koningin Elizabeth I gekroon word—die verstote prinsessie wat een van die beroemdste regeerders geword het wat ooit die Engelse kroon gedra het.

•   Elizabeth I is gedurig deur ’n streep minnaars agtervolg. Maar, omdat sy besef het ’n huwelik sou die einde van haar beheer oor die land beteken, het sy nooit getrou nie. Sy het ’n mitiese aura om haarself geskep wat op die Middeleeuse ridderverhale gegrond was. Haar minnaars, wat haar as ’n maagdelike jonkvrou beskou en soos ridders opgetree het, was sowel galant as onderdanig teenoor haar...

Grafika-kompilasie van ou skilderye waarvan die kopiereg weens verjaring verval het (in Suid-Afrika vyftig jaar ná die datum van die kunstenaar se dood)

Opmerking: Hoewel dit eentyd algemene praktyk was om die name van die Britse koninklikes van ouds in Afrikaanse geskrifte te verdiets (byvoorbeeld Hendrik vir Henry, Maria vir Mary, Eduard vir Edward en Elisabet vir Elizabeth) word dit nie hier gedoen nie. Baie mense sal saamstem dat dit eintlik onsinnig is om, sê maar, vandag se Britse prinse en prinsesse Charles en Anne te noem, maar na hul naamgenoot-voorsate as Karel en Anna te verwys!
  

IE oggend van Sondag, 15 Januarie 1559, breek koud en sneeuwit aan in Londen. Maar vandag gaan Engeland een van die hartlikste geleenthede in sy hele geskiedenis beleef—die kroning van koningin Elizabeth I in die Westminster-abdy.

Dis amper soos ’n sprokie. ’n Menigte naaldwerksters, vragryers, tuiemakers en skrynwerkers was weke lank met die voorbereidings besig. Sowat 630 m blou tapytstof is aangekoop vir die optog deur die abdy, en die kostuums vir die koningin se personeel kos byna tienduisend pond.

Die kroningsoptog is gister, Saterdag die veertiende, gehou. Elizabeth het in ’n goue draagstoel gesit wat deur twee muile, ook in goud gedrapeer, gedra is. Die optog het van die Londense Tower (ja, dis tog die korrekte vertaling van die Tower of London) na Westminster beweeg.

Op haar kop was ’n prinseskroon. Haar rok was so styf van die goue versiersels dat dit glo soos ’n harnas uitgestaan het. Sy is gevolg deur ’n kavalkade van sowat duisend ruiters, en aan weerskante van haar was talle opgesmukte lakeie.

Langs die strate van Londen het die juigende skares hul vorstin met goeie wense, gebede en tere woorde oorlaai en tekens van toegeneentheid met hul hande gemaak. Trompette is geblaas en mense het met wyn die heildronk op hul koningin se gesondheid gedrink.

Elizabeth het na elkeen wat met haar gepraat het, geluister en hom geantwoord... wys genoeg om die gewone mense se steun te win.

En nou, vandag, word sy met glans en glorie in die abdy gekroon. Toe sy aan haar volk voorgestel word, bulder die skares hul goedkeuring, en orrels, trompette, tromme, fluite en klokke gaan so luid te kere dat dit, volgens een skrywer van hierdie tyd, klink asof die wêreld vergaan. Hierna gaan die optog na die Paleis van Westminster vir ’n lang feesmaal.

Só begin die lang en emosionele verhouding tussen Elizabeth I en die Engelse volk. Maar die lewe was nie altyd so voorspoedig vir Elizabeth nie. Haar jeugjare is deur die een tragiese gebeurtenis ná die ander gekenmerk.

Jeugjare

ELIZABETH is op 7 September 1533 in die Greenwich-paleis gebore. Sy was die dogter van koning Henry VIII van Engeland. Haar ma, Anne Boleyn, was Henry se tweede vrou.

Hy was meer as twintig jaar getroud met Catherine van Aragon. Dié het slegs vir hom ’n dogter, Mary, geskenk. Henry wou bitter graag ’n seun hê, en toe Catherine se vrugbare jare byna verby was, het Henry van die Rooms-Katolieke Kerk weggebreek, van haar geskei en met Anne Boleyn getrou.

Toe Anne swanger word, het dokters en astroloë Henry verseker dat sy ongebore kind ’n seun is. Hy was verbysterd toe Elizabeth gebore is en het geweier om haar doop by te woon.

Die klein prinsessie is aan een van die bediendes toegewys en in ’n huis op die platteland grootgemaak waar sy min van haar ouers gesien het. Anne het wel kort daarna ’n seun verwag, maar daar was ’n miskraam en haar man het haar verwerp.

Toe Elizabeth omtrent twee en ’n halwe jaar oud was, is Anne op bevel van Henry in die Londense Tower onthoof—kwansuis weens owerspel en hoogverraad.

Net die volgende dag is Henry met sy derde vrou, Jane Seymour, getroud. Elizabeth is tot ’n buite-egtelike kind verklaar, die titel van prinses ontneem, baie van haar bediendes is afgedank en haar toelaag is verminder. Al was sy so jonk sou sy opgemerk het: "How haps it? Yesterday my Lady Princess, today but my Lady Elizabeth?"

Jane het op 12 Oktober 1537 die lewe aan ’n seun, Edward, geskenk en is kort daarna oorlede. Die twee moederlose kinders het saam grootgeword en hegte vriende geword. Hulle was albei hoogs intelligent en het uitstekende onderrig ontvang.

Toe hy maar net sewe was, het Edward hom met die skryf van Latynse gedigte onderskei. Elizabeth was self ’n knap Latyn-student en het Italiaans vlot gepraat. Sy het moderne en antieke tale bestudeer, asook godsdiens, geskiedenis, aardrykskunde, wiskunde, wetenskap en musiek. Een van haar onderwysers het opgemerk dat sy die gawes van "skoonheid, statuur, verstandigheid en arbeidsaamheid" gehad het.

Die  hoogadellike jong meisie het ook van oefeninge gehou en was selde siek. Haar halfbroer, daarenteen, was ’n swak en olike kind.

REGS: Die dertienjarige Elizabeth in 1546 (die jaar voor haar pa se dood), volgens detail van ’n skildery wat vermoedelik deur Levina Teerlinc gemaak is.

Intussen het Henry nog drie keer  getrou, maar nie weer pa geword nie. Hy is in Januarie 1547 oorlede toe Elizabeth maar net dertien was. Hoewel sy en Edward hul pa net ’n paar keer gesien het, was hy steeds vir hulle die koning. Toe hulle hoor dat hulle wees is,  het hulle aan mekaar vasgeklou en gehuil.

Henry se testament het bepaal dat Edward die troon moes bestyg. Mary, en dan Elizabeth, was die volgende op die opvolgingslys. Die seun is tot koning Edward VI gekroon en onder die voogdyskap van Edward Seymour, graaf van Hertford, geplaas. Elizabeth is aan Henry se laaste vrou, Catherine Parr, se sorg toevertrou.
 

REGS: Die jong koning Edward VI, Elizabeth se halfbroer.

Dit was geen maklike tyd vir die twee kinders nie. Verskeie mense het Edward probeer onttroon, terwyl Elizabeth by beweerde verraad betrek is (maar tog van alle blaam onthef is).

Maar die ondervinding was ook goed vir Elizabeth, want in die ses jaar toe haar halfbroer regeer het, het sy haar waardevolste les geleer—hoe om in die gevaarlike politieke wêreld te oorleef.

NÁ Edward se dood in 1553 is Elizabeth se halfsuster Mary tot koningin Mary I gekroon. Mary se ma, Catherine van Aragon, was ’n vurige Katoliek en het haar dogter natuurlik ook Rooms grootgemaak. Elizabeth, daarenteen, het Protestants grootgeword.

REGS: Mary, Elizabeth se halfsuster, wat tot koningin Mary I gekroon is en die onvleiende bynaam "Bloody Mary" sou ontvang. Dit was omdat die laaste jare van haar heerskappy  gekenmerk is deur die wrede vervolging van Protestante wat geweier het om Katolieke te word.

Baie mense was bang dat koningin Mary sou probeer om die Engelse staatskerk Katoliek te maak. Daar was talle komplotte om haar te onttroon, en Elizabeth, wat besef het dat sy maklik as ’n verraaier gebrandmerk kon word, het groot moeite gedoen om Mary ter wille te wees sonder om die steun van die Protestante te verloor.

Toe Mary besluit om met Philip II van Spanje te trou, was die Engelse met afgryse vervul. Spanje was ’n Katolieke land. Wat meer sê, hulle was bang dat hulle betrokke sou raak by daardie land se duur oorloë teen Frankryk en maar net ’n druppel in die oseaan van die Spaanse dominium sou word.

In Januarie 1554 het ’n groep rebelle onder sir Thomas Wyatt Londen binnegemarsjeer met die doel om Mary te onttroon en Elizabeth koningin te maak. Maar die rebellie is onderdruk en die rebelle teregggestel.

Mary het vermoed dat Elizabeth by die rebellie betrokke was en haar in die Londense Tower laat opsluit en ondervra. Geen getuienis kon teen haar gevind word nie, en sy is na ’n trekkerige herehuis in Woodstock, naby Oxford, verban. (Ná Mary se troue is sy toegelaat om na die Hatfield-paleis terug te keer.)

Die laaste jare van Mary se heerskappy is gekenmerk deur die wrede vervolging van Protestante wat geweier het om Katolieke te word. Hulle is in die openbaar op die brandstapel verbrand om as voorbeeld vir ander te dien. Mense het haar verafsku en haar die bynaam "Bloody Mary" (Mary die Bloedige) gegee.

Philip is terug Spanje toe en het sy vrou haar eie gang laat gaan. Soos die Engelse gevrees het, het hy hulle by die oorlogvoering betrek en veroorsaak dat hulle Calais, hul enigste oorsese gebied, verloor het.

Mary het baie siek geword en ’n jaar later, op 17 November 1558, is sy as ’n bitter, kinderlose vrou oorlede. Die Engelse volk, wat nou al geruime tyd hul hoop op die 25-jarige Protestantse Elizabeth gevestig het, het haar die­selfde dag tot koningin verklaar. Twee maande later is sy tot koningin Elizabeth I gekroon.

DAAR is min koninginne—of konings—wie se bewind so glorieryk was dat hul naam aan daardie tydperk gegee is. Koningin Elizabeth I het eers Engeland se ekonomie herstel en haar land toe deur ’n goue eeu gelei. Die tyd waarin sy die koningin was, word die Elizabethaanse tyd genoem.

Van haar ma, Anne, het Elizabeth omsigtigheid, slimmigheid en ’n skerp tong geërf.

Van haar pa, Henry VIII, het sy—benewens haar goudrooi hare en haar gelaatskleur—haar energie, dryfkrag, vertroue, intelligensie, vasbeslotenheid, ydelheid en trots gekry.

Al hierdie eienskappe sou haar help in die haas onmoontlike taak om koningin te wees in ’n tyd toe vroue as die mans se mindere beskou is.

Maar Elizabeth het haar uitmuntend van haar taak gekwyt. Sy het haar land deur een van sy mees glorieryke tydperke gelei en een van die mees geliefde koninginne geword wat Engeland ooit gehad het.

Haar eerste take, toe sy die bewind oorgeneem het, was om ’n sterk en doeltreffende regering saam te stel, die oorlog teen Frankryk te beëindig, haar land se sukkelende ekonomie te herstel en die Protestantse Kerk te bestendig sonder om die Katolieke die harnas in te jaag.

Om dit te kon regkry het sy bekwame en betroubare raadgewers om haar versamel. Haar belangrikste keuse was miskien William Cecil, ’n wyse en bedrewe regsgeleerde en diplomaat, wat sy as Hoofsekretaris en ’n lid van haar Raad aangestel het. Cecil sou feitlik die hele tyd tydens haar bewind in haar diens bly.

Op 2 April 1559 is die vredesverdrag van Cateau-Cambresis onderteken, wat die duur oorlog teen Frankryk beëindig het.

Elizabeth het daarop haar land se ekonomie begin regruk. Die silwermunte is tot hul ware metaalwaarde herstel en staatsuitgawes (en daarmee saam inflasie en skuld) is beteuel. Die vestiging van nywerhede en nuwe ambagte is aangeprys sodat daar vir meer mense werk kon wees.

Elizabeth het geleidelik die Anglikaanse geloof herstel en die land onder ’n volksgodsdiens probeer verenig wat selfs vir die ekstremiste aanvaarbaar sou wees. Sy en William Cecil het versigtig en tegemoetkomend opgetree. Sy het verskeie wette bekragtig, waaronder een wat die Anglikaanse Kerk as die staatskerk hervestig het waarvan sy die hoof was—soos haar pa destyds.

Nog ’n wet het ’n nuwe weergawe goedgekeur van koning Edward se Gebedeboek van 1552, wat ’n paar veranderings ingesluit het om die Katolieke ter wille te wees.

DAAR was sekere mense wat gevoel het dat Henry VIII se regmatige troonopvolger nie Elizabeth I was nie, maar Mary Stuart, koningin van Skotland, ’n Katoliek en ’n kleinkind van Henry VII.

Die gebeurtenisryke lewe van
sir Walter Raleigh

Hy het nie vir koningin Elizabeth I vertel dat hy dat hy met een van haar hofdames getrou het nie… en toe sy dit uitvind, was sy glo rasend van jaloesie…

REGS: Sir Walter Raleigh.

EN van die kleurrykste figure van die Elizabethaanse Engeland was sir Walter Raleigh (ca. 1552–1618), ’n edelman, soldaat, skrywer, digter en ontdekkingsreisiger. Hy was blykbaar ook ’n hartebreker, wat niemand minder nie as koningin Elizabeth I met sy sjarme oorrompel het. Boonop word hy veral onthou as die man wat tabak in Engeland gewild gemaak het.

Maar op die ou end is sy kop met ’n byl afgekap.

Raleigh (wie se van ook Rawleigh, Rawley en veral Ralegh geskrywe  is) is in Devon gebore in ’n gesin van die deftige stand wat goeie verbintenisse gehad het. Hy was ’n tyd  lank ’n student aan die Universiteit van Oxford, het vir die Hugenote in Frankryk geveg en later in Londen in die regte gestudeer.

Die ontdekkingreisiger sir Humphrey Gilbert was sy halfbroer. In 1578 het Walter saam met Humphrey op ’n seilskip koers gekies Amerika toe, waar Walter in die 1580’s misluk het in sy pogings om ’n kolonie in die teenswoordige Amerikaanse staat North Carolina tot stand te bring.

Van Raleigh is al dikwels gesê dat hy aartappels en tabak uit die Amerikas na Brittanje gebring het, maar hierdie Amerikaanse knolle en blare is in der waarheid reeds deur die Spanjaarde aan die Engelse bekend gestel. Raleigh het wel gehelp om rook gewild te maak aan die koninklike hof.

Hy het in 1580 die eerste keer onder koning Elizabeth se aandag gekom toe hy na Ierland gegaan het om ’n opstand in Munster te help onderdruk. Spoedig was hy ’n witbroodjie van haar koninklike majesteit. Nie net is hy is tot ridder geslaan en as kaptein van die koninklike wag aangestel nie, maar hy het ook ’n parlementslid geword (in 1584) en uitgebreide landgoedere in Ierland ontvang.

Maar in 1592 het die wiel gedraai. Die koningin ontdek dat haar geliefde vertroueling in die geheim met een van haar hofdames, Elizabeth Throckmorton, getrou het. Ontstoke van jaloesie laat sy hom en sy vrou in die Londense Tower opsluit. Toe hy vrygelaat word, probeer Raleigh die koningin se guns herwin deur ’n ekspedisie te onderneem om die mitiese stad van goud El Dorado iewers in die teenswoordige Venezuela te gaan vind. Vandag weet ons natuurlik dat só ’n goudstad nie werklik bestaan nie en waarom Raleigh se ekspedisie tot mislukking gedoen was.

Elizabeth se opvolger, koning James I van Engeland en VI van Skotland, het min ooghare vir Raleigh gehad. In 1603 word hy daarvan beskuldig dat hy teen die koning saamgesweer het en ter dood veroordeel. Baie mense het egter destyds sowel as daarna gedink dat ’n onnodige en onregverdige veroordeling was.

Die vonnis word tot lewenslange tronkstraf versag en die volgende dosyn jare slyt Raleigh in die Londense Tower. Tog word hy in 1616 vrygelaat om ’n tweede ekspedisie te lei om El Dorado te probeer vind—wat, nodeloos om te sê, ook misluk. Op die koop toe val Raleigh tydens die ekspedisie die Spanjaarde aan, hoewel die koning hom belet het om dit te doen.

Toe Raleigh na Engeland terugkeer, word die doodsvonnis heropgelê en word hy op 29 Oktober 1618 met ’n byl onthoof.

Hy het sy straf gelate aanvaar, voor sy teregstelling teergevoelig aan sy vrou geskryf, en by die voltrekking van die vonnis die byl ondersoek wat hom sou dood.

Sy opmerking: “Dis skerp medisyne dié, maar dit is ’n geneesheer vir alle siektes.”

Raleigh se kop is gebalsem en aan sy vrou oorhandig. Dis grieselig om daaraan te dink, maar daar word vertel dat sy vrou die afgekapte  kop die oorblywende 29 jaar van haar lewe bewaar het.
 

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad