Omvattende artikel oor een van die verreikendste gebeurtenisse in die wêreldgeskiedenis

Die Franse Revolusie
— bloedige einde van hoogmoed

REGS: Bestorming van die Bastille, ’n skildery deur Jean-Pierre Louis Laurent Houel (1735-1813).

Dit was die tyd van die valbyl, van ’n skreeuende gepeupel wat bloed geruik het. Maar ondanks al die barbaarshede sou die volk van Frankryk uiteindelik tog sterker anderkant uitkom. Hulle het immers geleer dat ongelykheid tussen mense nie geduld hoef te word nie—dat geen groep mense in die samelewing hoegenaamd die reg het om ’n ander groep van hul menswaardigheid te beroof nie...

Illustrasies ingevolge Suid-Afrika reg kopieregvry—vyftig jaar plus ná die dood van die persone wat hulle geskep het.
   

Teks en grafika-kompilasie deur Mieliestronk.com
Hoofbron vir teks: New Standard Encyclopedia

Y was ’n skaam, vaal koning wat in die grootste weelde gelewe het... hy en sy uitspattige vrou in ’n land vol skreiende armoede en ellende. Soos die adellikes en hooggeplaaste geestelikes het veral die koningin op die brandarm landvolk neergesien. Dog talle hoë koppe—ook dié van die koning en koningin—sou kort voor lank deur die valbyl afgekap word. Bloediger tye was daar nog min in die wêreldgeskiedenis.

Dit was die Franse Revolusie. ’n Massiewe omwenteling in die Franse staatsbestel wat deur die volk van Frankryk teweeggebring is en wat van 1789 tot 1799 geduur het. En toe dit eindig, was die wêreld dramaties anders, nie soseer uiterlik nie, maar weens die ingrypende nuwe idees wat dit by miljoene mense opgewek het.

Sonder die Franse Revolusie kon Europa vandag ’n heeltemal ander aangesig gehad het.

Maar hoe en hoekom het dit gebeur? Hier is die hele aardskuddende verhaal...

VOOR 1789 het die koning van Frankryk met onbeperkte mag regeer deur middel van ministers wat hy aangestel of afgedank het net soos dit hom behaag het. Die koning se woord was wet.

Die Franse was in sekere groot groepe verdeel, te wete die aristokrasie en geestelikes; die hoogs verdrukte gewone volk; en in die stede ook ’n middelklas, die sogenaamde bourgeoisie, bestaande uit dokters, regsgeleerdes, vervaardigers, handelaars en regeringsamptenare. Benewens brandarm werkers in die stede, was daar op die platteland ook kleinboere wat werklik moes spartel om siel en liggaam aanmekaar te hou. Hulle was dikwels die lyfeienes van groot grondbase.

Die oorspronklike oogmerke van die revolusie, om ’n grondwetlike monargie in die lewe te roep en die finansiële en politieke struktuur van Frankryk hervorm, het spoedig in ’n beweging ontwikkel om die koning van sy troon te verdryf en ’n republiek tot stand te bring.

In die loop van die revolusie is die enorme klomp grond wat sowel deur die Rooms-Katolieke Kerk as die leenhere van die feudale stelsel besit is, deur die nuwe regering oorgeneem en aan die bourgeoisie en gewone volk verkoop. Die Eerste Republiek is gevestig en duisende mense is tereggestel wat daarvan aangekla is dat hulle ’n republikeinse regeringsvorm teenstaan.

Die revolusie is deur die diktatuur van Napoleon Bonaparte gevolg en, in 1815, deur die herstel van die monargie. Maar die Franse volk het geleer dat ongelykheid nie geduld hoef te word nie en hulle het hulle nooit weer soos voorheen deur die bevoorregte klas laat hiet en gebied nie.

Die Amerikaanse Revolusie van 1775 tot 1783, toe dertien Britse kolonies daarin kon slaag om hulle van hul moederland los te maak, het meegehelp om die Franse volk tot verset aan te spoor. Op sy beurt het die Franse Revolusie, ondanks al die buitensporighede wat daarmee saamgegaan het, die begrippe vryheid en gelykheid regdeur Europa laat versprei.

Daarbenewens sou Frankryk blywende voordeel trek uit twee dinge wat die revolusie vermag het—die herindeling van die land in 83 administratiewe eenhede genaamd departmente; en die standardisasie van mate en gewigte vanweë die instelling van die metrieke stelsel.

MET al die menseregteskendings wat deur die klasseverdelings in Frankryk veroorsaak is, was die land lankal ryp vir ’n kolossale omwenteling. Soos gesê, was daar in der waarheid drie basiese klasse—die bevoorregte adel en hoë geestelikes; die middelklas van handelaars en beroepslui; en die hoogs verarmde klas van kleinboere en werkers.

Die landvolk op die platteland is onder meer swaar belas deur die regering. Boonop moes hulle ekstra heffings aan die leenhere en die Rooms-Katolieke Kerk betaal. Hulle het kwalik genoeg gehad om van te lewe omdat hulle so ’n groot deel van hul karige oeste op hul lappies grond moes prysgee. Wanneer die oeste misluk het, soos in 1788, het die toestand aan hongersnood gegrens. Die prys van brood het so gestyg dat baie werkers in die stede byna van honger omgekom het.

Die bourgeoisie (middelklas) het self ’n groot deel van die belastinglas gedra, maar feitlik geen stem gehad in die regering, wat ferm in die hande van sy majesteit die koning en die bevoorregte klas verskans was nie. Dog, as ontwikkelde mense wat toegang tot leesstof gehad het, is die bourgeoisie se denke deur die geskrifte van Franse intellektuele beïnvloed.

So was daar Voltaire (die skrywersnaam van François Marie Arouet, 1694-1778), wat te velde getrek het teen die rigiede alleenheerskappy van die koning en die mag van die Rooms-Katolieke Kerk. Nog ’n skrywer, Jean Jacques Rousseau (1712-1778), het die gedagte verkondig dat ’n land in ooreenstemming van die wil van die volk regeer behoort te word.

LINKS: Voltaire.

Teen die einde van die 1700’s was Frankryk in ’n groot geldelike verknorsing. Koning Lodewyk XV, wat van 1715 tot 1774 regeer het, was ’n swak koning wat meer in plesier belang gestel het as om te regeer en deur sy minnaresse oorheers is. Hy het die staatskoffers met sy buitensporighede en swak regering uitgeput.

Hy is deur sy kleinseun Lodewyk XVI opgevolg, ’n skaam en vaal karakter wat dit blykbaar goed bedoel het, maar ook ’n swak regeerder was wat eerder met slotte en ander meganiese toestelle wou peuter as om sy aandag aan staatsake te wy. Daarteenoor was sy koningin Marie Antoinette en die koninklike hof uitspattig.

REGS: Lodewyk XVI en die koningin Marie Antoinette. Die eietydse illustrasie LINKS, van Lodewyk met die lyf van ’n vark, toon die minagting waarmee die koning destyds deur ekstremiste bejeën is.

Lodewyk XVI was egter wel besorg oor die middelklas en gewone volk, maar hy het slegte advies oor beleidsake en aanstellings aanvaar. Party van hierdie raad het van Marie Antoinette gekom.

Selfs sy geslaagde bystand aan die dertien Britse kolonies in Amerika, in hul revolusie teen Brittanje, was ’n terugslag omdat dit ’n swaar las op die reeds baie verswakte staatsekonomie gelaai het. Trouens, Frankryk was byna bankrot.

Die koning het dus geld bitter nodig gehad. Maar die gewone volk was reeds tot die uiterste belas en die aristokratiese grondbase het glad nie nodig gehad om belasting te betaal nie. Hoe nou gemaak?

Lodewyk het besluit om die State-Generaal byeen te roep, die land se nasionale vergadering, wat ’n eeu en ’n driekwart, in 1614, laas vergader het.

OP 5 Mei 1789 vergader die State-Generaal by die koninklike paleis van Versailles, buite Parys. Dit bestaan uit die verteenwoordigers van drie stande, naamlik die geestelikes, die adel en die "derde stand" of gewone volk. Soos deur die tradisie bepaal, het elke stand een stem.

Almal is dit eens dat die land se finansiële stelsel herorganiseer moet word, maar die derde stand hoop dat daar ook nog ander hervormings sal wees. Hulle stel voor dat elke afgevaardigde ’n stem moet kry (nie slegs elke stand nie), wel wetende dat hulle die meerderheid sal uitmaak. Marie Antoinette dring daarop aan dat die koning hierdie voorstel verwerp.

Die derde stand onttrek hulle en vergader op ’n tennisbaan waar hulle ’n eed neem om nie te ontbind totdat ’n grondwet geskryf en aanvaar is nie. Die groep noem hulself die Nasionale Vergadering.

LINKS: Die Eed van die Tennisbaan by Versailles deur Jacques-Louis David.

Baie geestelikes met lae range wat ook voel dat hervorming nodig is, sluit hulle by die groep aan. Selfs sekere adellikes word oorreed om hulle te steun. Hulle kry ál meer steun en die koning word gedwing om die groep as die opvolger van die State-Generaal te aanvaar. Terselfdertyd beveel hy dat troepe na die omgewing van Parys moet beweeg. 

Die mense van Paris reken die koning gaan die troepe teen die Vergadering gebruik, wat hul kans sal vernietig om ’n stem in die regering te kry. Onluste bars los, die oproeriges lê beslag op ’n voorraad wapens en op 14 Julie 1789 bestorm en verwoes hulle die Bastille, die tronkvesting wat as ’n simbool van politieke onderdrukking beskou word.

Uitbundig weens hierdie sukses, stig die mense van Parys ’n nuwe stadsregering wat die Commune genoem word. ’n Afdeling soldate bekend as die Nasionale Wag word georganiseer, onder aanvoering van die markies De Lafayette. Die koning moet gelate sy stempel op hierdie veranderings plaas.

Nou versprei die revolusie vinnig regdeur Frankryk en aristokrate begin land uit vlug. In die Nasionale Vergadering is verteenwoordigers van die adel en geestelikes sowel bang oor die oproerighede as begeester deur die demokratiese gees van die mense. Op 4 Augustus gee hulle al die voorregte prys wat hulle geërf het.

"Liberté, egalité, fraternité" (Vryheid, Gelykheid, Broederskap) raak die strydkreet van die revolusie. Die ou politieke en maatskaplike orde (ancien régime) verdwyn in minder as twee maande geheel en al.

REGS: Detail van ’n ou voorstelling van Lodewyk XV1 se teregstelling onder die bloedige guillotine. Sy kop word voor die skare rondgeswaai. As die beeld nie so onduidelik was nie, sou die voorstelling bes moontlik te skrikwekkend gewees het om hier te plaas.

DIE Nasionale Vergadering begin aan ’n nuwe grondwet werk deur ’n Verklaring vir Menseregte op te stel. ’n Leier in die Vergadering is die graaf De Mirabeau, wat ’n beperkte, grondwetlike monargie voorstaan, met die gesag in die hande van die welgesteldes. In die Vergadering is ook lede van radikale politieke klubs, soos die Jakobyne.

Gerugte dat die koning planne smee om teen die mense op te tree, veroorsaak dat Paryse gepeupel op 5 Oktober 1789 na Versailles opruk. Die koningsgesin word gedwing om hulle in Parys te gaan vestig. Die koninklike hof en die Vergadering neem intrek in die Tuileries-paleis. Meer adellikes verlaat Frankryk uit vrees vir die Paryse gepeupel. Die beheer van die Vergadering word in die hande van die radikale gelaat. Die koning word van feitlik al sy mag gestroop.

Van die geestelikes word vereis om trou aan die grondwet te sweer. Kerkeiendom word gekonfiskeer en as sekuriteit vir die uitreiking van papiergeld gebruik.

Koningin Marie Antoinette het lankal besef dat dinge nog ’n veel leliker wending vir haar en haar man kon neem. As suster van die Oostenryker  Leopold II por sy Lodewyk aan om Frankryk te verlaat en buitelandse hulp te soek. Mirabeau raai egter die koning aan om te bly en die revolusie te steun. Maar in April 1791 sterf Mirabeau.

In Junie probeer die koning en koningin die land verlaat. Hulle word voorgekeer en na Parys teruggebring. Lodewyk aanvaar die nuwe grondwet wat sy gesag inkort. Die Nasionale Vergadering word ontbind en deur ’n Wetgewende Vergadering vervang wat in Oktober byeenkom.

Vir ander heersers in Europa is die Franse Revolusie ’n onding wat die gevestigde orde oral bedreig. Aangemoedig deur uitgeweke Franse adellikes, beweeg Oostenrykse leërs na die grens. Frankryk eis dat hulle padgee. Onder druk van die Vergadering verklaar koning Lodewyk in April 1792 oorlog teen Oostenryk. Pruise steun Oostenryk en die Pruisiese bevelvoerder dreig om Parys te verwoes as die koning kwaad aangedoen sou word.

Onder aanvoering van Georges Jacques Danton, ’n ekstemis wat die monargie afgeskaf wil hê, reageer die Paryse gepeupel op die Pruisiese dreigement. Die Tuileries-paleis word bestorm, die wagte vermoor en die koningsgesin gevange geneem. Die Vergadering versoek ’n Nasionale Konvensie om ’n nuwe regering in die lewe te roep.

Danton lei nou die polisie in Parys. Daar en regoor die land word mense wat met die koninklikes simpatiseer gevang en opgesluit. Met die aanmoediging van die Paryse Commune, bestorm die gepeupel die tronke en vermoor etlike duisende gevangenes.

In September 1792 vergader die Nasionale Konvensie. Die monargie word afgeskaf en die Eerste Republiek van Frankryk word uitgeroep. Diie koning word van verraad aangekla, verhoor, skuldig bevind en ter dood veroordeel.

In Januarie 1793 sterf Lodewyk XVI onwaardig voor sowat  80 000 mense onder die bloedige guillotine (valbyl wat veroordeeldes onthoof). Volgens een illustrasie van die gebeurtenis word sy kop ná die onthoofding voor die skare rondgeswaai.

REGS: Maximilien Robespierre (links) en Georges Jacques Danton. Tydens die Skrikbewind het hulle duisende koppe laat rol—en toe tref dieselfde lot hulle.

DIE Franse troepe behaal oorwinnings aan verskeie fronte. Die Oostenryk-Pruisiese opmars word in September 1792 by Valmy, Frankryk, gestuit. Franse magte verower die Oostenrykse Nederland (België) en val hiervandaan Duitsland binne. Savoy en Nice word van Sardinië afgeneem. Ná die onthoofding van Lodewyk XVI skaar Brittanje, Holland en Spanje hulle egter by Oostenryk en Pruise teen Frankryk.

In die Nasionale Konvensie eindig ’n faksiestryd in ’n oorwinning vir die Jakobyne wat deur Maximilien Robespierre en Danton gelei word. Girondyne (gematigdes) word uitgeban. (Nog ’n Jakobynse leier, Jean Paul Marat, wat hewig met die Girodyne twis, word in 1793 deur ’n Girondynse ondersteuner, Charlotte Corday, in sy bad doodgesteek.)

’n Komitee vir Openbare Veiligheid word in April 1793 gevorm om enige moontlike teenrevolusie te onderdruk. ’n Tyd van talryke politieke teregstellings, bekend as die Skrikbewind, duur tot Julie 1794. Die Komitee vir Openbare Veiligheid probeer Frankryk hervorm ooreenkomstig sy eie fanatieke idees van menslikheid, maatskaplike idealisme en patriotisme.

Mense word in dié tyd aangemoedig om op hul bure te spioeneer en nuus aan te dra as hulle hulle daarvan verdink dat hulle meegevoel met die vyand het. Duisende onskuldiges word voor spesiale howe gedaag, waar daar geen behoorlike verhoor is nie, en ter dood veroordeel. Onder die slagoffers is talle vooraanstaande mense, soos parlementslede en selfs koningin Marie Antoinette.

REGS: ’n Geromantiseerde voorstelling van Marie Antoinette se einde onder die valbyl. Die waarheid was stellig baie meer kru en veel grusamer.

Uiteindelik sterf sowel Danton as Robespierre self as slagoffers van die monster wat hulle help skep het. Danton raak naamlik moeg vir die bloedvergieting en meen dat die Skrikbewind nie meer nodig is nie omdat die gevaar volgens hom verby is. Robespierre wil egter nie kopgee nie en laat Danton en sy ondersteuners onthoof. Maar ’n maand later sterf ook Robespierre onder valbyl toe die parlement besluit om self weer te regeer. Die Skrikbewind word beëindig .

Intussen duur die oorlog voort. Militêre nederlae in 1793 veroorsaak dat veertien nuwe leërs op die been gebring word deur verpligte krygsdiens in te stel.  Dit is die eerste keer in die geskiedenis dat algemene diensplig ingevoer word.

Vyandelike magte word teen die einde van daardie jaar uit Frankryk verdryf. Die Franse herower België en marsjeer Holland binne. Teen Julie 1795 bestaan daar vredesverdrae met Holland, Pruise en Spanje.

TOE die Skrikbewind eindig, is Frankryk se probleme egter nog lank nie opgelos nie. Die oorlog is nog aan die gang en ’n sterk regering is nodig. Uit reaksie teen bloedvergieting en diktatuur skryf die Nasionale Konvensie ’n nuwe grondwet, waarkragtens die uitvoerende mag in die hande van vyf mense, die sogenaamde Directoire of Direktorium, geplaas word.

Maar toe die grondwet in September 1795 van krag raak, begin sekere van die mense wat hul daarteen verset met ’n opstand in Parys. Die toestand lyk hopeloos toe die gepeupel, soos in die dae van die Bastille, die parlementsgeboue begin aanval.

Toe word die hulp ingeroep van die jong generaal Napoleon Bonaparte, ’n gebore Korsikaan en een van die jong soldate wat tydens die Skrikbewind deur die Jakobyne bevorder is. Napoleon laat die kanonne op die gepeupel losbrand en binne ’n ommesientjie is die strate van Parys skoon. Hiervoor word Napoleon tot hoof van die binnelandse leër bevorder.

Tog kan die Direktorium nie daarin slaag om ’n stabiele regering tot stand te bring nie. Verskillende faksies wedywer om die mag te verkry. Beleide jeens die ou artistokrasie en geestelikes verander van hardvogtig tot verdraagsaam en terug na hardvogtig. Geweld en korrupsie duur voort. Die finansies is chaoties.

Maar in die voortslepende oorlog onderskei die Franse hulle steeds op die slagvelde, vasbeslote om die oorlog in hul guns te beklink. Die einste Napoleon Bonaparte word gestuur om soveel Oostenrykse troepe as moontlik in Noord-Italië besig te hou—’n gebied wat nog deur Oostenryk besit word—terwyl ’n hoofaanval deur Duitsland geloods word.

Dis ’n moeilike taak vir Napoleon, want sy troepe is swak toegerus, omdat die beste leërs vir die hoofaanval gebruik word. Nogtans slaag hy daarin om die Oostenrykers oral te verslaan en hulle tot naby hul hoofstad Wenen te agtervolg. Napoleon raak beroemd in Frankryk vanweë sy Italiaanse veldtog.

Oostenryk en Sardinië sluit vredesverdrae met Frankryk. Die Direktorium besluit dat die tyd nou ryp is om Brittanje te pak, die enigste oorblywende vyand van die vyf wat Frankryk in 1793 byna oorrompel het.

Napoleon beset Egipte ten einde Brittanje se handelsroete na Indië af te sny. Toe die Britse vloot onder lord Nelson die Franse in 1798 in die Slag van die Nyl verslaan, sluit Oostenryk, Rusland, Turkye en Napels hulle by Brittanje aan in ’n koalisie teen Frankryk.

Terwyl Napoleon in Egipte is, hoor hy dat die Direktorium onder meer weens wanbestuur op die punt is om ineen te stort. Hy laat dus sy leër in Egipte agter, vaar met ’n klein skippie tussen die Engelse oorlogskepe deur, wat dag en nag na hom soek, en land veilig in Frankryk.

In Parys beëindig ’n staatsgreep op 9-10 November 1799 die beheer van die Direktorium. ’n Groep van drie Konsuls word aangestel, met Napoleon as Eerste Konsul aan die spits van die regering.

LINKS: Napoleon Bonaparte as Eerste Konsul, soos geskilder deur Antoine-Jean Gros (detail, omstreeks 1802)

’n Groot deel van die Franse volk, wat hom as ’n oorlogsheld beskou, verwelkom hom met ope arms. Of hy nou met diktoriale magte beklee word of nie, is hulle in elk geval mateloos moeg vir revolusie.

En die verhaal van die staatman Napoleon, die geniale veldheer wat keiser van die Franse sou word, sorg vir ’n heel nuwe hoofstuk in die wêreldgeskiedenis...

  Ekstra brokkie

Marie Antoinette: die swier en die tragedie

MARIE ANTOINETTE (1755-1793) was van 1774 tot 1792 die koningin van Frankryk en die vrou van koning Lodewyk XVI . Sy was baie ongewild by die Franse en hierdie onmin het daartoe bygedra dat die Franse vorstehuis voor die Franse Revolusie in groot onguns verval het.

Sy is op 2 November 1755 in Wenen, Oostenryk, gebore as een van die

dogters van die Heilige Romeinse*) keiser Frans I en keiserin Maria Theresa.

Toe Marie Antionette in 1770 trou met Lodewyk, die Franse troonopvolger, is bedoel dat die huwelik die bondgenootskap tussen haar pa se vorstehuis, die Habsburgs van Oostenryk, en Frankryk moes verstewig. Vier kinders, twee meisies en twee seuns, is uit die huwelik gebore nadat Lodewyk in 1774 koning geword het—een meisie en een seun is klein oorlede.

Die Franse het niks gehou van die vrou uit die vreemde wat die troon met hul koning gedeel het nie. En pleks van die ontevrede volk te pamperlang, het sy hulle net verder die harnas ingejaag met haar toegewydheid aan die belange van Oostenryk en die swak reputasies van sekere van haar vriende, om van haar uitspattighede nie eens te praat nie. Hierdie buitensporighede het toe foutiewelik die skuld gekry vir die geldelike probleme van die Franse regering.

Die oordaad aan die koninklike hof was inderdaad geweldig. Dit het byvoorbeeld in 1787 bekend geword dat die koniklikes meer as twee keer Frankryk se totale inkomste bestee het.

Koningin Marie Antoinette het haar nie van stryk laat bring het nie. Daar is vertel dat, toe aan haar gesê is dat die armes geen brood het nie, sy sou geantwoord het: “Laat hulle koek eet.’’ Daar is geen bewyse dat hierdie staaltjie waar is nie, maar dit het oor die jare bly steek as ’n skrynende aanklag teen Marie Antoinette en ’n aanduiding van hoe sy deur die Franse geminag is.

Nadat die Franse Revolusie in 1789 uitgebreek het, het Marie Antoinette haar by die onversoenlikes in die koninklike hof geskaar wat gekant was teen enige ooreenkoms met die gematigde revolusionêre. Boonop het sy die hulp gevra van haar broer, die Heilige Romeinse keiser Leopold II.

Die gety het so teen die koningshuis gekeer dat Marie Antoinette en Lodewyk in 1791 uit Parys probeer vlug het. Hulle is deur hul oorlewende seun, Lodewyk-Karel, vergesel. Hulle is egter voorgekeer en as gevangenes teruggebring.

Die monargie is in 1792 omvergewerp. Koning Lodewyk is in die openbaar deur ’n valbyl onthoof en sy koningin Marie Antoinette is die volgende jaar deur die revolusionêre tribunaal (geregshof) weens verraad ter dood veroordeel.

Op 16 Oktober 1793 het dieselfde lot as dié van haar man haar te beurt geval toe sy in Parys onder die valbyl (die sogenaamde guillotine) gesterf het. Tydens haar gevangenskap het sy groot moed geopenbaar en met waardigheid opgetree.

As een van die bekendste vroue in die geskiedenis sou sy dan ook op verskillende maniere onthou word. Sy was bes moontlik die produk van haar opvoeding. Trouens, party historici dink vandag dat Marie Antoinette ’n naïewe, enghartige koninklike was wat nie werklik die toestande in die destydse Frankryk kon deurgrond nie, eerder as ’n losbol wat haar eie plesier bokant medelye gestel het.

*)  Die sogenaamde Heilige Romeinse Ryk was ’n ryk wat in die jaar 800 n.C. tot stand gebring is deur Karel die Grote deurdat hy sekere lande in Wes- en Sentraal-Europa in een politieke entiteit saamgevoeg het. Dit moet natuurlik nie verwar word met die antieke Romeinse Ryk van vroeër nie. Ook hierdie ryk was egter bestem vir ondergang. Met die verloop van tyd het die keiser se mag ál meer simbolies geraak, terwyl die eintlike mag by verskillende plaaslike heersers berus het. En toe die laaste Heilige Romeinse keiser in 1806 van sy titel afstand doen, was die gebied lank reeds wat die Franse skrywer Voltaire so sprekend beskryf het as "nòg heilig, nòg Romeins, nòg ’n ryk".

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad