1) Wat ’n insek is 

BO: ’n Liewensheersbesie of “ladybird”... inderdaad ’n insek.

Foto: PDPHOTO.ORG

INSEKTE word deur geleerdes beskryf as geleedpotige diertjies waarvan die liggaam in drie dele verdeel is: die kop, die borsstuk en die agterlyf. Die kop het slegs twee voelhorings, terwyl die borsstuk drie paar pote en, in baie gevalle, twee paar vlerke het. 

Insekte haal deur middel van luggaatjies en lugpypies in die liggaam asem. Kleintjies ontwikkel selde regstreeks tot volwassenes; dit geskied meestal deur die een of ander vorm van gedaantewisseling.

Heelparty diertjies wat baie van ons as insekte beskou (soos spinnekoppe, skerpioene en duisendpote) voldoen nie aan die bogenoemde definisies nie en is dus nie insekte nie. Verder ondertoe word in meer besonderhede van hierdie ander soorte geleedpotige diere (Arthropoda) vertel.

Insekte is hoogs suksesvolle kreatuurtjies. Trouens, baie geleerdes dink hulle is die suksesvolste skepsels in die diereryk. Hulle lewe oral op land, in die lug en in die water en is merkwaardig toegerus vir omtrent enige soort omgewing -- selfs die ysmassas rondom die Noord- en Suidpool en die snikhete woestyne. Omdat hulle so klein is, beteken dit dat hulle in piepklein plekkies kan inpas en nie baie kos nodig het om te lewe nie.

Hulle is ongewerwelde diertjies, wat beteken dat hulle geen ruggraat het soos soogdiere, visse en reptiele nie. Die meeste insekte het ook vlerke, waarmee hulle aan gevaar kan ontsnap en  wyd en syd na kos kan soek.

Byna alle soorte het ’n groot oog aan elke kant van die kop. Hierdie oog is hard, sonder ooglede, en is uit ’n aantal, soms duisende, afsonderlike klein ogies of fasette saamgestel. Tussen die oë is die twee voelhorings, wat baie beweeglik is en as tasorgane, smaakorgane en soms selfs as eienaardige ore dien.

Meer as ’n miljoen insektespesies is reeds bekend, maar nuwe soorte word nog gereeld ontdek.  Elke spesie is ’n lid van ’n groter groep (of orde), wat uit ander insekte met dieselfde fisieke kenmerke bestaan.

	WESPE, MIERE EN BYE Die naam van die orde wat alle wespe, bye en miere insluit, is Hymenoptera. Dit beteken “vliesvlerke’’ en verwys na hul twee pare dun, geaarde vlerke. Die mannetjies van hierdie orde is ongewoon deurdat hulle uit onbevrugte eiers ontwikkel. Baie van die wyfies in hierdie groep is elk met ’n angel bewapen.

SKOENLAPPERS EN MOTTE Hierdie insekte behoort tot die orde Lepidoptera, wat “skubvlerke’’ beteken. Dit verwys na die piepklein skubbe wat hul liggame bedek en hulle hul pragtige mengeling van kleure gee.

KAKKERLAKKE Hierdie insekte het verharde voorvlerke wat mekaar oorvleuel. Jong kakkerlakke lyk soos kleiner weergawes van die volwassenes, maar hulle het nie vlerke nie.

	NAALDEKOKERS Naaldekokers behoort tot die orde Odonata, en die naam verwys na hul groot en spesiale soort kake waarmee hulle vlieë vang. Die nimfe lewe onder die water en kom slegs na die oppervlak wanneer dit tyd is vir die volwassene om sy verskyning te maak.

VLIEË Die orde waartoe die vlieë behoort,  naamlik Diptera, beteken “twee vlerke’’, want anders as ander insekte is hulle werklik net met een paar vlerke bedeel. In die plek van die agterste vlerke is daar twee balanserende organe.

HALFVLERKIGES Die naam van die orde Hemiptera beteken “halwe vlerk’’. Dit verwys na baie van die groter insekte in hierdie orde se voorste vlerke, wat hard by die basis, maar sag by die punt is. Halfvlerkiges het gelede, deurdringende en suigende monddele.

KRIEKE EN SPRINKANE Hierdie insekte behoort tot die orde Orthoptera, wat “reguit vlerke’’ beteken. Hulle het sterk agterpote, waarmee hulle spring en “sing’’.

 2) Wat nie ’n insek is nie  

BO: ’n Duisendpoot... nie ’n insek nie, al dink baie mense so.

Foto: DLS/USFWS

BAIE MENSE verwar ander geleedpotiges met insekte. Spinnekoppe en skerpioene het nie net vier pare pote, pleks van drie soos by insekte nie, maar die kop en bors (toraks) is boonop tot een struktuur versmelt.

Anders as insekte het hulle geen vlerke en geen voelhorings nie en klein, enkelvoudige oë pleks van ’n paar samegestelde oë. Krappe en krewels, houtluise en honderdpote het almal meer gelede pote as insekte – duisendpote het selfs twee pare aan elke segment.

Daarteenoor het ’n erdwurm, hoewel dit uit baie segmente bestaan, glad geen pote nie, en die liggaam het nie ’n duidelik herkenbare kop nie.

Die bou van slakke, naakslakke en seesterre is baie anders en nie op segmente gegrond nie.

SKERPIOENE EN SPINNEKOPPE
Die spinagtiges (Arachnida), wat die skerpioene en spinnekoppe insluit, het almal vier pare pote.

DUISENDPOTE
Dis maklik om ’n duisendpoot se kop te sien, want hy het ’n paar voelhorings net soos die insekte. Maar, anders as die insekte, is sy liggaam nie in drie afsonderlike dele verdeel nie, dog in baie segmente, wat elk twee pare pote het.

GEWERWELDES (Kat en muis, ens.)
 
LINKS: Die geraamte van ’n kat. Katte is gewerwelde diere, wat beteken dat hulle ’n ruggraat het. Voëls, visse, akkedisse (reptiele), paddas (amfibieë) en alle soogdiere asook die mens is almal gewerweldes. Hulle haal asem met longe of kieue en het ’n sentrale hart. Geen van hulle het ses pote of liggame wat in segmente verdeel is nie.

NASKRIF: Die gewone muis is ook ’n gewerwelde dier -- maar darem nie die een op die foto REGS BO nie!

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad