ANNEER jy jou rekenaar gebruik of jou televisiestel of woonkamerlig aanskakel—só vra Eskom êrens op sy webwerf—dink jy ooit ’n oomblik daaraan dat party van daardie elektrisiteit deur ’n kernkragsentrale opgewek word?

Wel, sê Eskom, hier is iets om aan te herkou: kernkrag lewer vandag sestien persent van die wêreld se elektrisiteit, terwyl die Koeberg-kernkragsentrale naby Kaapstad die grootste deel van die Wes-Kaap van krag voorsien en vir nagenoeg 6,5 persent van Suid-Afrika se elektrisiteit sorg. Trouens, Koeberg speel ’n kardinale rol om die wiele van die Wes-Kaapse metropool aan die draai te hou, ’n gebied in ons land wat besonder vinnig groei.

Eskom is natuurlik Suid-Afrika se groot landwye elektrisiteitsverskaffer en die Koeberg-kernkragsentrale is een van sy trotse besittings. Die sowat twee dekades oue Koeberg-installasie, die enigste kernaangedrewe kraginstallasie op die vasteland van Afrika, bestaan uit twee 965-megawatt-reaktors (die totale netto kapasiteit is 1 840 megawatt).

Wat basies hier gebeur, is dat radioaktiewe verhitting gebruik word om water in stoom om te skakel. Die stoom word gebruik om turbines te laat draai en die turbines draai generators wat elektrisiteit opwek.

Dan wag Eskom ook om ’n nuwe, kleiner reaktor van 125 megawatt, wat teenaan Koeberg lê, in gebruik te stel—’n hipermoderne uitbreiding hier in die 21ste eeu, waarin helium, grafiet en keramiek meewerk om die reaktor teen hoër temperature te laat funksioneer en die energie te verhoog wat in elektrisiteit omgeskakel kan word.

Die Suid-Afrikaanse regering is sterk ten gunste van die toekomstige gebruik van kernkrag in die land. Eskom het bereken dat die vraag na elektrisiteit in die volgende aantal jare groter gaan wees as wat ons konvensionele kragsentrales kan lewer. Kernkrag, wat relatief min afval skep en geen koolstof- of “kweekhuisgasse” vrystel wat die omgewing kan benadeel nie, het egter die potensiaal om selfs meer elektrisiteit te lewer as wat benodig sal word.

’n Kernkragsentrale soos Koeberg is klinies skoon, veral as dit met die lugbesoedelende steenkool-sentrales vergelyk word. En sy brandstofverbruik is na verhouding minimaal. Só is al op ’n keer bereken dat Koeberg binne iets meer as anderhalwe dekade meer as 81.000 miljoen kWh elektrisiteit geproduseer het, maar in daardie tyd slegs sewe en 'n halwe ton uraan verbruik het.

Die kondensators word deur middel van seewater verkoel, water wat daarna na die see teruggelei word. Die seewater word nie verbruik nie. In ’n soortgelyke tydsbestek sal ’n steenkool-kragsentrale meer as 50 miljoen ton steenkool en 160.000 miljoen liter kosbare varswater verbruik. En dit in ’n dorsland soos Suid-Afrika waar varswater so uiters skaars is.

KOEBERG wek reeds langer as twintig jaar elektrisiteit op. Die bou van die kragsentrale het begin kort nadat ’n kontrak met ’n Franse konsortium in 1976 onderteken is.  In 1984 het Koeberg kommersieel in bedryf gekom. Die kernkragsentrale is geleë by Duynefontein, 27 km noord van Kaapstad aan die Atlantiese kus.

Omdat kernkrag vir talle bewaringsbewustes so ’n netelige kwessie is, was heelparty mense reeds van die begin af nie te gelukkig met Koeberg nie. Daar is selfs beswaarmakers wat aanvoer dat die kernkragsentrale heeltemal op die verkeerde plek opgerig is. Hulle beweer dat die gebied op ’n breuk in die aardkors lê waar daar in die afgelope eeue al tientalle aardbewings was. Kyk nou maar net na die ernstige Bolandse aardbewing van 29 September 1969 by veral Ceres, Tulbagh en Wolseley, wat 6,3 op die Richter-skaal geregistreer het, sê hulle.

Daarteenoor slaan kenners vure dood. Hulle wys onder meer daarop dat die Bolandse aardbewing darem ’n taamlike ent weg op die sogenaamde Worcester-breuk was. En dat die Duynefontein-gebied juis gekies is omdat dit geologies stabiel is. Dit rus op baie stabiele Malmesbury-skalie.

Boonop word die reaktors ingeperk deur betonverskansings wat ’n yslike een meter dik is en op die koop toe met staal versterk is. Selfs aardbewings, bomaanvalle en stralers wat dalk daarop sou kon val, sal werklik nie sommer sulke super-verskansings sodanig kan versteur dat die Kaapse omgewing aan gevaarlike bestraling blootgestel sal word nie.

Die bou van Koeberg is ná ’n deeglike studie hoogs wenslik geag. Die ekonomiese en industriële ontwikkeling van die omliggende gebied het ’n groter vraag na krag geskep. Suid-Afrika se vernaamste steenkoolreserwes en die kragsentrales in Mpumalanga is 1 500 km ver in die noordooste van die land, ’n yslike ent van die Kaap wat geen steenkoolneerslae het nie. Om sowel steenkool as elektrisiteit so ver Kaap toe te bring, is ondoeltreffend. Dit is waarom daar in die middel van die jare sewentig besluit is om Koeberg te bou.

Boonop is die koue water van die Atlantiese Oseaan ideaal geskik vir verkoeling—die kragsentrale gebruik ’n verbasende tagtig ton seewater per sekonde om sy kondensators af te koel.

STRENG maatreëls, wat aan rigiede internasionale standaarde voldoen, word toegepas om met Koeberg se kernafval weg te doen. Die radioaktiewe afval word volgens drie vlakke geklassifiseer, naamlik laevlak-afval, tussenvlak-afval en verbruikte kernbrandstof (hoëvlak-afval).

Laevlak-afval soos handskoene, oorskoene en ander voorwerpe wat uit die beheersone van die kragsentrale kom, is net ietwat radioaktief. Dié soort afval word in 40 kg-staaltromme saamgepers en verseël. Meer radioaktiewe tussenvlak-afval soos slik en filters uit die primêre en sekondêre stelsel van die kerninstallasie word met beton gemeng en in tromme van gegote beton geberg. Nadat die beton gestol het, word die trom met ’n dik betondeksel verseël.

REGS: Vertoon-lokaal, Koeberg
Foto: ESKOM

Al die tromme met die laevlak- en tussen-vlak-afval word per spesiale trok na die kernafval-bewaarplek Vaalputs in Namakwaland vervoer en daar begrawe. Die radio-aktiwiteit van die laevlak-afval verval binne dekades tot normaliteit, maar die tussenvlak-afval het drie tot vier eeue nodig om só te herstel.

Die verbruikte kernbrandstof (hoëvlak-afval) word heeltemal anders gehanteer. Dié afval bly duisende jare lank uiters radioaktief en word  in spesiale rakke in die brandstofpoel op Koeberg se terrein geberg. Eskom wil graag hê dat hierdie afval se laaste rusplek êrens diep onder die aarde moet wees, maar wag op die regering se finalisering van planne in dié verband.

KOEBERG se blus is nog lank nie uit nie. Toe die twee reaktors destyds in gebruik gestel is, is gereken dat die kernkragsentrale net 'n leeftyd van dertig jaar sou hê.  Nou reken kenners dat dit met gemak na veertig jaar en selfs langer gerek sal kan word.

Sowat duisend mense werk by die kernkragsentrale, terwyl nog 600 plaaslike werkgeleenthede elders daardeur geskep word. Onregstreeks sorg Koeberg vir sowat 2.000 werkgeleenthede in die breë Suid-Afrikaanse kernbedryf. In die nie-nukleêre sektor verskaf sowat honderd plaaslike firmas toerusting aan Koeberg.

In ’n private wildtuin van 2 200 hektaar wat aan die kragsentrale grens, kerjakker onder meer bontebokke en duikers saam met meer as 150 soorte voëls—ongerep en ongesteur deur die hipermoderne kookpot van radio-aktiwiteit, wat agter ondeurdringbare gewapende beton help om Kaapstad en omgewing, en by uitbreiding die hele Suid-Afrika, dag en nag aan die gang te hou.