|
|
|
|
|
N
vergelyking met die aarde is die planeet Venus ’n verskriklike plek.
Die atmosfeer van ons buurplaneet—wat ons met sononder in die weste
sien en as die Aandster ken—is ’n verdikte "sous" van die
gas koolstofdioksied by ’n siedend warm 462° C. Sowat 50 km bokant
die oppervlak begin ’n digte wolkbedekking, wat meestal uit deeltjies
vretende swawelsuur bestaan. Geen mens, dier of plant, soos ons hulle
ken, kan hoegenaamd in só ’n inferno oorleef nie.
Inkomende
kortgolfstrale (ultraviolet strale) van die son dring maklik deur die
glas of plastiek en word deur die grond binne-in die kweekhuis
geabsorbeer. Van die Die "kweekhuis-effek" is ’n term wat gebruik word vir ’n soortgelyke rol wat ’n atmosfeer kan speel om ’n planeet aan die oppervlak te help verwarm. Wat die aarde aanbetref, laat ons dampkring die son se ultraviolet strale vrylik deur, maar die hittige infrarooi strale wat ons planeet dan weer uitstraal, kan nie alles in die ruimte ontsnap nie. Dit is as gevolg van gasse soos koolstofdioksied, metaan, osoon en ander in ons atmosfeer. Hierdie gasse perk die hitte op dieselfde manier in as wat die glas of plastiek van die kweekhuis dit doen. Die
kweekhuis-effek is noodsaaklik vir aardse lewe soos ons daaraan gewoond
is, anders sou ons hele planeet ’n vrieskoue plek gewees het. Maar as
die effek sou hand-uit ruk, volg daar ’n oormatige
verwarming.
Koolstofdioksied
maak maar net ’n piepklein 0,03 persent uit van die lugkombers
wat die aarde omgeef, terwyl dit ’n massiewe 97 persent van die
planeet Venus se atmosfeer vorm. Baie, baie meer hitte word dus op Venus
vasgekeer soos in ’n haas ondeurdringbare kweekhuis. Hoe
ook al, die beginsel is duidelik: Hoe meer koolstofdioksied en sulke
gasse daar in die lug is, hoe warmer sal dit wees—en met al die
"kweekhuis-gasse" wat in ons eie atmosfeer ingepomp word deur
die verbranding van fossielbrandstowwe soos olie en steenkool, styg ook
die gemiddelde temperatuur van die aarde. Daar hou dit natuurlik nie op nie. Die fyn meteorologiese (weerkundige) ewewig kan sodanig versteur word dat die klimaatstreke verander. Ysberge kan in die warmer poolstreke begin smelt, wat die see sal laat styg sodat laagliggende eilande en kuste oorstroom word. Elders kan die bane van heersende winde en orkane na nuwe streke verskuif. Droë plekke kan al hoe meer reën kry. Vogtige gebiede kan verdor.  BO: Aardverwarming kan meebring dat ysberge in die warmer poolstreke begin smelt, wat die see sal laat styg sodat laagliggende eilande en kuste oorstroom word. Foto: US National Oceanic and Atmospheric Administration Talle
omgewingsbewustes glo dat ons tans reeds ’n sogenaamde aardverwarming
beleef. Sekeres werp selfs alles in die stryd om die owerhede te oorreed
om dringend stappe daarteen te doen voordat die gevolge, volgens hulle,
dalk te verskriklik sal wees om te aanskou.
Foto: Lonnie G. Thompson, Ohio-staatsuniversiteit / Met vergunning van US National Science Foundation In
normale omstandighede bly die vlak van koolstofdioksied in ons atmosfeer
konstant. Dit is ’n integrerende deel van die sogenaamde
koolstofkringloop op aarde, waarvan ons ondertoe in meer besonderhede
vertel. Om dit egter taamlik te vereenvoudig, absorbeer ons planeet se
bome nagenoeg dieselfde hoeveelheid koolstofdioksied as wat die mens
produseer. Maar in die afgelope dekades moes die aarde meer mense en minder bome onderhou, wat ’n
oormatige hoeveelheid koolstofdioksied in die atmosfeer gelaat het, Die
vlak van koolstofdioksied het in die jongste tyd jaarliks met 0,4
persent toegeneem. Dit was nie net weens die verbranding van
fossielbrandstowwe nie, maar ook weens die stroping en verbranding van
tropiese bosse om vir die mens se bedrywighede plek te maak. Ander gasse
wat tot die aardverwarming bydra, soos metaan en chlorofluorokoolstowwe,
neem selfs vinniger toe. As
hierdie besoedelingstempo voortduur, reken geleerdes, kan dit naderhand
tot ’n wêreldwye temperatuurstyging van tussen 2° en 6° C lei.
Miljoene mense sal noodwendig deur ontsettende oorstromings getref word. Ons
het ’n siek aarde, waarsku die omgewingsbewustes. As ons hom nie
dokter nie, wag daar moeilike tye op sy bewoners… Meer
omtrent die koolstofkringloop en wat WETENSKAPLIKES
is, soos ons hierbo gesien het, baie bekommerd omdat ons afhanklikheid
van fossielbrandstowwe (olie, aardgas, steenkool) besig is om die
natuurlike beweging van koolstof deur die wêreld se ekosisteme—die
sogenaamde koolstofkringloop—te verwring. Koolstof
self is ’n chemiese element wat ons in verskeie vorms ken: as
houtskool of roet, maar selfs as grafiet en diamant. Steenkool is
meestal koolstof, wat oor lange jare ondergronds saamgepers is en dus
verhard het. Olie en aardgas is eweneens gevul met ’n goeie skeut
koolstof in hul molekules. Koolstof is noodsaaklik vir aardse lewe,
omdat dit ’n integrerende deel van mense, diere en plante se
fisiologiese samestellings uitmaak. Die
"algemene ruilmiddel" in die koolstofkringloop is die gas
koolstofdioksied, wat ’n verbinding van koolstof en die gas suurstof
is. Hoewel koolstofdioksied (ook genoem koolsuurgas) slegs 0,03 van die
atmosfeer vorm, is dit die bron van koolstof vir die meeste lewende
dinge. Daarbenewens is dit die produk van natuurlike asemhaling, maar
ook van verbrande brandstof en ontbindende organiese materiaal. Menslike
bedrywighede is besig om al hoe meer koolstofdioksied in die atmosfeer
vry te stel. Dit
was die Duitse skeikundige Justus von Liebig wat in 1840 die eerste keer
met die idee van die koolstofkringloop vorendag gekom het. En reeds in
1896 het die Sweedse skeikundige Svante Arrhenius die besorgdheid
voorspel wat daar vandag oor die versnelde kweekhuis-effek bestaan. Plante is die groot krag agter die globale koolstofkringloop. Deur middel van fotosintese integreer hulle die koolstof van die lug se koolstofdioksied in hul stamme, stingels, blare en wortels, waardeur hulle groei en kos vir hulself en vir diere produseer, en deel van die voedselketting word. Sowel land- en seeplante as blougroen alge (siano-bakterieë) maak hul eie organiese kos deur sonkrag te omskep in chemiese energie in koolhidraat-molekules. In die proses stel die plante ook gedurig suurstof vry.
Diere
vreet plante, of vreet ander diere wat plante gevreet het, en haal asem
deur suurstof in te asem, wat in hul liggame met koolstof verbind en as
koolstofdioksied uitgeasem word. En nadat plante en diere gevrek het,
word hul opgegaarde koolstof deur ontbinding eweneens aan die lug
toevertrou. Maar
die mens se bedrywighede sorg op veral twee maniere vir ’n
"kortsluiting" in die koolstofkringloop. Deur van
fossielbrandstowwe gebruik te maak, versnel ons die vrylating in die
atmosfeer van koolstof wat andersins miljoene jare in gesteentes
opgesluit sou gebly het. En deur woude met vuur te vernietig, stel ons
koolstofdioksied veel vinniger in die aarde se dampkring vry as wat
natuurlikerwys deur ontbinding sou gebeur het. Wat
kan dan gedoen word om hierdie "kortsluiting" enigsins te
probeer herstel sonder om ook tegnologiese vooruitgang in die proses te
kortwiek? Dit is die dilemma van groot nywerheidslande, maar ook
ontwikkelende lande soos Suid-Afrika. Die
voor die hand liggende oplossing is om enersyds minder
fossielbrandstowwe te verbrand en andersyds op groot skaal bome aan te
plant. Dit is egter makliker gesê as gedoen. In ons eie land met sy
groot neerslae laegraadse steenkool kan "vuil" krag baie
goedkoper opgewek word as sogenaamde "skoon" krag
wat nie so omgewingsbesoedelend is nie. Gelukkig lyk dit of die
Suid-Afrikaanse Departement van Omgewingsake bereid en gereed is om die
probleem van lugbesoedelende kragsentrales vorentoe met mening te pak. Reuse-boomaanplantings
is straks minder haalbaar, omdat Suid-Afrika se landbougrond so beperk
is. Tog bly dit ’n ideaal waaraan daar deurlopend gewerk kan word. En
hoe kan ek en jy help? AARDVERWARMING
mag ’n groot probleem wees, maar daar is baie klein dingetjies wat ons
almal kan doen om ’n verskil te maak. Baie van die oortollige
kweekhuisgasse word immers vrygestel as gevolg van dinge wat ons elke
dag doen. Om
in ’n motor te ry of elektrisiteit te gebruik, is nie verkeerd nie,
maar as ons mooi daaraan dink is, is ons met elke oorbodige motorrit of
die onnodige aanskakeling van ’n elektriese lig of toestel besig om
tot die probleem van aardverwarming by te dra. Ry jou ouers en jul bure byvoorbeeld soggens met vier aparte motors om jou en jou
maats by die skool af te laai? Hoekom vorm julle nie ’n ryklub en ry
om die beurt met net een motor nie? Baie
krag word nog in Suid-Afrika deur steenkool opgewek en
steenkoolverbranding is erg besoedelend.
Elke keer wanneer ons die ligte, stoof, ketel, televisie
of rekenaar aanskakel, dra
ons dus ons deeltjie by om kweekhuisgasse in die lug te plaas. Skakel
dus af wanneer jy ook al kan. Nog
’n manier waarop ons kan help, is om bome te plant waar en wanneer dit
vir ons moontlik is. Ons kan ook help om bome te bewaar deur voorkeur te
gee aan herwonne produkte—soos herwonne papier—bo produkte wat uit
afgekapte bome gemaak word. Maar
die belangrikste van alles is dat ons voortdurend daarvan bewus sal bly
dat ons ons omgewing moet skoon hou. Ons is dit immers nie net aan
onsself verskuldig nie, maar ook aan die latere geslagte op die
ruimteskip Aarde.
|
|
Hoe
ons ons planeet laat verskrompel weens te veel koolstofdioksied en besoedelende gasse
Wetenskaplikes
sê dat Venus, die warmste planeet in die sonnestelsel, heel waarskynlik
’n tipiese slagoffer is van die sogenaamde ''kweekhuis-effek'' wat
"weggehol" het. Wat word daarmee bedoel? 
’n
Kweekhuis
REGS:
’n Dramatiese wegsmelting van die ys van die ysvelde op die berg
Kilimandjaro in Tanzanië word deur baie omgewingsbewustes as ’n
besliste teken beskou dat die aarde besig is om warmer te word. Reste soos
hierdie twaalf meter hoë suil van ys bly agter waar die ysvelde op Afrika
se hoogste berg krimp—sedert 1962 glo met ’n afname in die hoogte van
sowat ’n halwe meter per jaar.
