Marie Curie: Die onsterflike liefdes van die wetenskap se wondervrou

IT sal wonderlik wees,” het die skrander Franse romantikus aan sy geniale Poolse beminde geskryf, “om saam deur lewe te gaan, gehipnotiseer deur ons drome; jou droom vir jou land, ons droom vir die wetenskap. Saam kan ons die mensdom dien.”

Profetiese woorde. Trouens, die huwelik van die siels- en werksgenote Pierre en Marie Curie sal nie net onthou word as een van die mooiste liefdesverhale van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu nie, maar deur hul baanbrekerswerk sou hulle ook onskatbaar waardevolle kennis vir die mensegeslag nalaat.

Maar wie was hierdie baie besonderse egpaar? Laat ons veral konsentreer op die merkwaardige lewe van die vrou in hierdie verhaal. Uiteindelik was dit immers sy wat aan alle latere geslagte van navorsers gewys het hoe ’n mens met kundigheid, maar bowenal entoesiasme en deursettingsvermoë, werklik berge kan versit as jy net wil uithou en aanhou...

Marie Curie, née Maria Sklodowska, is op 7 November 1867 gebore in Warschau, Pole, wat destyds ’n onvrye deel van die tsaristiese Rusland was. Geen mens kon toe voorsien het dat hierdie Pools-gebore bondeltjie nederigheid eendag as Franse fisikus wêreldroem sou verwerf vir haar werk oor radioaktiwiteit en dat die Nobelprys twee keer aan haar toegeken sou word nie.

BO: Nobel-medalje vir Fisika en Chemie.

Die gesogte Nobelprys—só word dit toegeken

OBELPRYSE is toekennings wat jaarliks gedoen word aan mense of instansies vanweë uitmuntende bydraes in die loop van die voorafgaande jaar op die terreine van die fisika, chemie, fisiologie of die geneeskunde, die letterkunde, wêreldvrede en ekonomiese wetenskappe.

Die pryse is die eerste keer op 10 Desember 1901 toegeken en word befonds uit die rente van ’n trustfonds wat die Sweedse skeikundige, uitvinder en filantroop Alfred Nobel Alfred Bernhard Nobel (1833-1896) [REGS] ingevolge sy testament vir die wêreld se grootste presteerders nagelaat het. Ironies genoeg was hierdie groot mensevriend ook die uitvinder van die dodelike plofstof dinamiet en het hy ten tyde van sy dood baie plofstoffabrieke oor die wêreld heen bestuur.

In sy testament het hy die grootste deel van sy boedel van nege miljoen Amerikaanse dollar aan die trustfonds bemaak waarvan die rente vir die jaarlikse Nobelpryse gebruik moes word.

Die tersaaklike deel uit Nobel se testament lees: “Alles uit die res van my vaste eiendom moet as volg toegedeel word: die kapitaal, wat deur my eksekuteurs in veilige effekte belê word, moet ’n fonds vorm waarvan die rente jaarliks uitgekeer moet word in die vorm van pryse aan diegene wat in die vorige jaar die grootste weldaad aan die mensdom bewys het. Die genoemde rente moet in vyf gelyke dele verdeel word wat as volg toegewys moet word:

• een deel aan die persoon wat verantwoordelik was vir die belangrikste ontdekking of uitvinding op die terrein van die fisika;

• een deel aan die persoon wat vir die belangrikste skeikundige ontdekking of verbetering gesorg het;

• een deel aan die persoon wat die grootste ontdekking in die domein van die fisiologie of geneeskunde gedoen het;

• een deel aan die persoon wat op die terrein van die letterkunde die uitmuntendste werk van ’n idealistiese tendens gelewer het;

• en een deel aan die persoon wat die meeste of die beste werk gedoen het ter bevordering van broederskap tussen nasies, vir die afskaffing of verkleining van staande leërs en vir die hou en bevordering van vredeskongresse.

Die pryse vir fisika en chemie moet deur die Sweedse Akademie vir Wetenskappe toegeken word;
dié vir fisiologiese en mediese werke deur die Karolinska-instituut in Stockholm;
dié vir letterkunde deur die Akademie in Stockholm;
en dié vir kampvegters van vrede deur ’n komitee van vyf mense wat deur die Noorwse Storting (parlement van Noorweë) gekies moet word.
Dit is my uitdruklike wens dat die nasionaliteit van die kandidate hoegenaamd nie in ag geneem moet met die toekenning van die pryse nie, maar dat die mees verdienstelikste een die prys moet kry, of hy ’n Skandinawiër is of nie.”

Tot sover Nobel se testament.

Benewens ’n bedrag geld ontvang elke Nobelpryswenner ook ’n goue medalje en ’n diploma waarop die wenner se naam verskyn, asook die veld waarin die persoon hom of haar onderskei het.

Die fonds word deur ’n bestuursraad van ses lede van die Nobel-Stigting beheer. Lede dien elk twee jaar lank in die raad. Vyf van die ses lede word gekies deur die trustees van die toekenningsliggame wat in Nobel se testament genoem word, en die sesde word die Sweedse regering aangestel. Die ses lede is óf Sweedse óf Noorse burgers.

In 1968, ter herdeking van sy driehonderdste bestaansjaar, het die nasionale bank van Swede Die Bank van Swede-prys vir Ekonomiese Wetenskappe ter Nagedagtenis aan Alfred Nobel ingestel. Hierdie prys sou deur die Koninklike Sweedse Akademie vir Wetenskappe toegeken word, wat ook die pryse vir fisika en skeikunde toeken.

Saam met Henri Becquerel en haar man, Pierre Curie, sou sy naamlik in 1903 die Nobelprys vir Fisika verower, terwyl sy in 1911 die alleenwenner van die Nobelprys vir Chemie sou wees. (Lees toeligtende artikel oor Nobelprys op die liggeel paneel langsaan.)

Marie het van kleins af ’n wonderbaarlike geheue gehad. As sestienjarige jong meisie het sy aan die einde van haar sekondêre opleiding aan ’n Russiese staatskool ’n goue medalje verwerf. Omdat haar pa, ’n onderwyser in wiskunde en fisika, sy spaargeld weens swak belegging verloor het, moes sy uitspring en as onderwyseres gaan werk.

Terselfdertyd het sy vrouewerkers heimlik aan die nasionalistiese “vrye universiteit” in Pools onderrig, lynreg teen die wense van die Russiese besetters van daardie tyd wat die Poolse taal en kultuur wou inkort en die Russiese taal en kultuur wou bevorder.

Toe Marie agttien was, het sy as goewernante (private onderwyseres) begin werk en in dié tyd in ’n ongelukkige liefdesverhouding betrokke geraak. Haar verdienstes het haar in staat gestel om vir haar suster Bronia se mediese studies in Parys, Frankryk, te betaal, met die veronderstelling dat Bronia agterna weer vir háár sou help om geleerd te kom.

In 1891 het Marie haar by haar suster in Parys aangesluit, waar sy aan die Sorbonne-universiteit onder Paul Appel, Gabriel Lippmann en Edmond Bouty begin studeer het. Daar het sy kennis gemaak met sulke toe reeds bekende fisici soos Jean Perrin, Charles Maurain en Aimé Cotton.

In haar solderkamer in die studentekwartier het Marie tot diep in die nagte gewerk en feitlik van brood-en-botter en tee gelewe. Sy was in 1893 die top-student in die fakulteit vir fisiese wetenskappe. Marie het in Lippmann se navorsingslaboratorium begin werk en was in 1894 die naasbeste student in die fakulteit vir wiskundige wetenskappe.

Dit was in die eerste helfte van hierdie jaar, in die Europese lente, dat sy Pierre Curie ontmoet het.

PIERRE CURIE was ’n gebore Parysenaar en ’n briljante fisikus uit eie reg. Met sy eie entoesiasme vir die natuurwetenskappe, was hy beslis ’n geestesvriend vir die begeesterde meisie uit Pole. Pierre, wat sy skoling tuis van sy ouers ontvang het, het daarna fisika aan die Sorbonne studeer.

Hy het hom in die kristalkunde verdiep en in 1877 piësoëlektrisiteit saam met sy broer Jacques ontdek. Die piësoëelektriese effek is die opwekking van ’n elektriese potensiaal in sekere kristalle, soos byvoorbeeld kwarts, wanneer hulle aan meganiese druk onderwerp word. Omgekeerd behels dit dat, wanneer ’n elektriese veld op sekere vlakke van die kristal aangewend word, die kristal meganiese distorsie ondergaan. Piësoëlektriese kristalle word in byvoorbeeld platespelers en mikrofone gebruik.

Curie het fisika aan ’n aantal inrigtings doseer voordat hy in 1904 as professor aan die Sorbonne aangestel is.

Pierre en Marie se troue ’n jaar ná hul ontmoeting (hulle is op 25 Julie 1895 in ’n eenvoudige burgerlike seremonie in die eg verbind) was die begin van ’n huwelik van intense liefde en intens gedeelde belangstellings. Dit het ook die begin gekenmerk van ’n wonderlike vennootskap wat spoedig resultate van internasionale betekenis sou oplewer, veral die ontdekking van die element polonium—só deur Marie genoem ter ere van haar vaderland—in die (noordelike) somer van 1898, en van die element radium ’n paar maande later.

Ná Henri Becquerel se ontdekking in 1896 van ’n nuwe verskynsel—wat sy later “radioaktiwiteit” genoem het—het Marie Curie, wat na ’n onderwerp vir ’n tesis gesoek het, besluit om uit te vind of die eienskap wat in uraan gevind is, ook in ander stowwe aanwesig is. Sy het vasgestel dat dit ook vir torium geld, teen dieselfde tyd toe G.C. Schmidt dit gedoen het.

Marie het haar tot minerale gewend en haar belangstelling is deur die uraanerts pikblende geprikkel. Sy het agtergekom dat pikblende (ook pikglans of uraanpikerts genoem) ’n besonder aktiewe mineraal is en besef dat die aktiwiteit slegs verklaar kon word deur die aanname dat klein hoeveelhede van ’n uiters aktiewe, ander onbekende “iets” in die uraanerts aanwesig moes wees.

Pierre Curie het hom by Marie aangesluit om die geheim te probeer ontrafel—en dit het tot die ontdekking van die nuwe elemente polonium en radium gelei. Terwyl Pierre hom hoofsaaklik tot die fisiese studie van die nuut ontdekte uitstralings beperk het, het Marie behoorlik geworstel om suiwer radium in sy metaal-toestand uit die uraanerts te onttrek. Dit is gedoen met die hulp van die skeikundige A. Debierne, een van Pierre se studente.

Met die resultate van hierdie navorsing het Marie Curie in Junie 1903 haar doktorsgraad in die wetenskap verwerf en is sy en Pierre saam deur die bekende Britse natuurwetenskaplike liggaam die Royal Society met die Davy-medalje vereer. In dieselfde jaar het hulle saam met Becquerel die Nobelprys vir Fisika vir die ontdekking van radioaktiwiteit ontvang.

Die geboorte van haar en Pierre se twee dogters, Irène en Ève, in 1897 en 1904, kon nie Marie se onverdrote wetenskaplike werkywer blus nie. Sy is in 1900 as dosent in fisika aan die École Normale Supérieure vir meisies in Sèvres aangestel en in Desember 1904 as hoofassistent in die laboratorium waarvan Pierre Curie die hoof was.

DIE skielike dood van Pierre op 19 April 1906—hy is op straat deur een voertuig omgery waarna ’n ander een oor sy kop gery het— was ’n bitter slag vir Marie. Toe sy die nuus ontvang, het sy nie histeries ineengestort nie, nie eens in trane uitgebars nie, maar asof in ’n dwaal oor en oor bly sê: “Pierre is dood, Pierre is dood.” Haar sagte, uitdrukkingsvolle, ligblou oë was nou vol verdriet.

Tog was Pierre se dood ook ’n besliste keerpunt in Marie se loopbaan: voortaan sou sy al haar kragte daaraan wy om vrou-alleen die wetenskaplike werk te voltooi wat sy en haar man onderneem het.

Op 13 Mei 1906 is Marie aangestel in die professoraat wat deur haar man se dood vakant gelaat is. Sy was die eerste vrou wat aan die Sorbonne doseer het. In 1908 het sy titulêre professor geword (’n professor wat die titel het, maar nie die amp beklee nie), en in 1910 is haar fundamentele verhandeling oor radioaktiwiteit gepubliseer.

In1911 is die Nobelprys vir Chemie aan haar toegeken, vir die isolasie van suiwer radium. In 1914 het sy die voltooiing aanskou van die bouwerk aan die laboratoriums van die Radium-Instituut (Institut du Radium) aan die Universiteit van Parys.

Regdeur die Eerste Wêreldoorlog het Marie Curie, met die hulp van haar dogter Irène, haar aan die ontwikkeling van die gebruik van X-radiografie gewy. In 1918 het die Radium-Instituut, waar Irène haar by die personeel aangesluit het, in erns met sy werksaamhede begin waarna dit mettertyd ’n universele sentrum vir kernfisika en chemie sou word.

REGS: ’n Illustrasie van Marie Curie wat met proewe in die laboratorium besig is.

Marie, nou op die toppunt van haar roem, en van 1922 af ’n lid van die Akademie vir Geneeskunde, het haar navorsing aan die chemie van radioaktiewe stowwe en die mediese aanwending van hierdie stowwe gewy.

In 1921, vergesel deur haar twee dogters, het sy ’n triomfantelike reis na die VSA onderneem, waar pres. Warren G. Harding, die Amerikaanse president van 1921 tot 1923,’n gram radium aan haar oorhandig het wat gekoop is met geld wat onder Amerikaanse vroue gekollekteer is.

Marie het ook lesings aangebied, veral in België, Brasilië, Spanje en Tsjeggo-Slowakye. Sy is deur die Raad van die Volkerebond (die voorloper van vandag se Verenigde Nasies) tot lid van die Internasionale Kommissie oor Intellektuele Samewerking benoem. Op die koop toe kon sy met genoeë toekyk hoe die Curie-Stigting in Parys ontwikkel, asook in 1932 die opening beleef van die Radium-Instituut in Warschau, Pole, waarvan haar suster Bronia die hoof geword het.

Een van Marie Curie se uitstaande prestasies was dat sy die behoefte begryp het om genoeg radioaktiewe materiaal vir sowel geneeskundige behandeling as navorsing in die kernfisika te akkumuleer. Die opgehoopte voorraad van ’n skamele maar geweldig kosbare 1,5 gram radium in die Radium-Instituut in Parys het ’n beslissende rol gespeel in die sukses van proefnemings wat omstreeks 1930 gedoen is, veral dié van die Currie-dogter Irène en haar man Frédéric Joliot, met wie sy in 1926 getroud is.

Hierdie werk het die weg gebaan vir die ontdekking van die atoomdeeltjie die neutron deur sir James Chadwick en bowenal die ontdekking in 1934 van kunsmatige radioaktiwiteit deur Irène Currie en Frédéric Joliot.

’n Paar maande ná hierdie ontdekking, op 4 Julie 1934, is Marie Curie in Sallanches, Frankryk, oorlede aan leukemie wat deur bestraling veroorsaak is. Haar bydrae tot die fisika was enorm, nie net in haar eie werk nie, maar ook vanweë haar invloed op geslagte van kernfisici en skeikundiges.

Dekades later, in 1995, is Marie Curie se as vir bewaring in die klassieke monument die Panthéon in Paris weggesluit (vroeër die Kerk van Sainte Geneviève en nie te verwar met die Pantheon in Rome nie). Marie was die eerste vrou wat vir haar eie prestasies op dié wyse vereer is.

En vandag wonder die wêreld steeds wat nou eintlik die grootste was—haar epog-makende wetenskaplike verowerings of die edelheid van haar besonder beskeie lewe wat vervulling in die avontuurlikheid van die wetenskap gevind het.

In die spoor van ma en pa...

REGS: Irène Joliot-Curie (1897–1956), befaamde dogter van Marie en Pierre Curie en vrou van Frédéric Joliot-Curie (ná hul huwelik in 1926 het hulle albei hul van na Joliot-Curie verander). In navolging van Irène se besonder beroemde ouers, is die egpaar Joliot-Curie self in 1935 gesamentlik met die Nobelprys vereer, en wel met die Nobelprys vir Chemie vir hul ontdekking van kunsmatige radioaktiwiteit. Dit maak van die Curies die familie met die meeste Nobelpryswenners tot op hede. Altwee die kinders van Irène en Frédéric Joliot-Curie, naamlik Hélène and Pierre, is boonop ook gesiene wetenskaplikes.

• Ève Denise Curie Labouisse (gebore 6 Desember 1904, oorlede 22 Oktober 2007). die ander dogter van Marie en Pierre Curie, het byna-byna 103 jaar oud geword. Sy was ’n joernalis wat ’n trefferboek oor die lewe van haar ma geskryf het.