Maar hoewel sulke besoedelings, ongelukke en rampe wat deur mynboubedrywighede veroorsaak word vir dramatiese berigte in die koerante en op TV sorg, kan dit in talle huishoudings deur ’n ander soort private myntragedie oorskadu word. Dit is waar gevaarlike delfstowwe of ander siekmakende stowwe van die myne tot die aaklige dood van mynwerkers en dalk ook van lede van hul gesinne lei.

ASBES, byvoorbeeld, was vroeër ’n groot probleem, maar Suid-Afrika het dit uitgefaseer tot die punt waar die gebruik en prosessering daarvan in Maart vanjaar (2008 ten volle verbied is. Ontginning in Suid-Afrikaanse asbesmyne is reeds in die middel van die 1980’s gestaak.

Dié mineraal (ook garingklip genoem) het eenmaal drie persent van die waarde van ons land se minerale uitgemaak. Daar is egter vasgestel dat die vesels in die garingklip dodelik gevaarlik is, nie net vir die asbesmynwerkers nie, maar vir almal in die omgewing van die myne.

Siektes soos asbestose en longkanker kan mense laat sterf selfs jare nadat hulle met asbesstof in aanraking was, omdat van die stof in die longe bly vassit.

Asbestose word beskryf as pneumokoniose—’n vorm van longontsteking—weens die inaseming van asbesvesels of stof. Die vesels van die mineraal kan die menslike longe só irriteer dat normale longweefsel deur littekenweefsel vervang word.

Iemand wat aan asbestose ly, is tot kortasemigheid geneig. Hy hoes, voel tam, verloor massa en eet swak. Boonop is sulke lyers vatbaar vir tuberkulose, asook mesotelioom oftewel kanker van die longvlies. Asbestose kan steeds nie met welslae behandel word nie, hoewel die kanker en tuberkulose soms genees kan word.

Ook fabrieke, kantoorgeboue, skole en huise is met asbes-panele gebou. Skrynwerkers en ander arbeiders het argeloos gesaag aan die asbes en die stofdampe ingeasem sonder om te besef dat hulle in die proses hul eie doodvonnis gevel het.

Die eerste sterfgeval wat duidelik aan asbestose toegeskryf kon word, is reeds in die 1920’s in die mediese literatuur aangeteken. In die 1930’s is asbes in wetenskaplike artikels met kanker verbind, en die eerste eise vir skadevergoeding is teen die vervaardigers van asbesprodukte ingestel.

Die gewese asbesmyne in Suidelike Afrika (in Swaziland, Zimbabwe en Suid-Afrika) het al drie die kommersiële variëteite van die mineraal geproduseer, te wete chrisotiel (serpentynasbes), krosidoliet (blou-asbes) en amosiet.

Die vernaamstes van hierdie myne is deur Britse firmas besit en bestuur, wat hulle in die Verenigde Koninkryk aan wetgewing in verband met gesondheid en veiligheid in die werkplek moes onderwerp. Maar later is beweer dat hulle nie hul kennis oor die gevare van asbes by hul Suider-Afrikaanse myne toegepas het nie. Die gevolg sou wees dat mans, vroue en selfs kinders van die jare sestig af tot in die jare tagtig hier in toestande gewerk het wat in Brittanje ondenkbaar sou gewees het.

Uiteindelik het dit op geweldige eise deur duisende gewese mynwerkers en hul gesinne uitgeloop en is uitbetalings van honderde miljoene rande in die nuwe millennium ná skikkings gedoen. Kommer is ook uitgespreek oor rondwaaiende asbesstof, wat na bewering steeds dorpe naby aan die toegemaakte myne sou besoedel het. Daar is selfs geraam dat mense in die jaar 2030 nog altyd aan asbesverwante siektes sal ly.

Die asbes-fiasko het vanselfsprekend nie net ons eie wêrelddeel getref nie. Daar word geraam dat meer as twintig miljoen niksvermoedende werkers wêreldwyd aan gevaarlik hoë vlakke van asbesstof blootgestel is en daar word verwag dat miljoene in die jare vorentoe nog aan die nadelige gevolge van die blootstelling sal ly.

Asbes kan sowel in oop myne vlak by die oppervlak as ondergronds ontgin word.

WAT ondergrondse mynwerkers aanbetref, gaan hul soort ambag met baie ander bedryfsiektes gepaard soos hitte-uitputting, senustres en verskillende ander longkwale, maar die ergste is steeds die kwaal wat chroniese obstruktiewe pulmonale siekte (afgekort COPS) genoem word.

Dié siekte het veral vroeër in die volksmond as “myntering” bekend gestaan. Dit word veroorsaak deur die inaseming van silkonbevattende stofdeeltjies, hoofsaaklik ondergronds in ons goudmyne. Komplikasies tree baiemaal in omdat die lyer reeds aan tuberkulose ly.

Gelukkig is daar deesdae baie minder gevalle van “myntering” en is dit dikwels ook nie meer so ernstig nie. Dit is onder meer danksy die bekamping van stof as gevolg van verbeterde delftegnieke, soos die nathou van grond.

Navorsing deur die Epidemiologiese Navorsingsinstituut van die Mediese Buro vir Bedryfsiektes in Johannesburg het boonop getoon dat silikose by sekere ondergrondse goudmynwerkers te wyte is aan ’n kombinasie van silkonbevattende stof en sigaretrook. Die eenvoudige waarheid is dat lyers grootliks kan voorkom dat hulle chroniese siek bly en vroeg sterf deur op te hou rook.

UITEINDELIK is ondergrondse mynwerkers inderdaad ook gedurig blootgestel aan die gevaar dat ’n deel van die myn se “dak” of bogrond op hulle kan ineenstort en hulle lewend kan begrawe of van die buitewêreld kan afsny. Die geredde Chileense mynwerkers van wie hierbo vertel word, kan baie dankie sê dat mense vandag die tegnologie kon gebruik om hulle van ’n gewisse dood te red. Dit was beslis nie altyd die geval nie.

Op 21 Januarie 1960 is Suid-Afrikaners byvoorbeeld baie diep geraak toe ons land se grootste mynramp in die Vrystaat plaasgevind het. Altesaam 435 mynwerkers is toegeval toe ’n deel van die Coalbrook-steenkoolmyn ingestort het, en die tegnologie het toe nog nie plaaslik bestaan om enige van hulle te red nie.

Geen masjien was naamlik in die land beskikbaar wat groot genoeg was om gate te boor ten einde vasgevalle mynwerkers te kon bereik nie. Ná die Coalbrook-ramp het die Kamer van Mynwese egter besluit om ’n geskikte boor aan te koop sodat vasgekeerdes in Suid-Afrikaanse steenkoolmyne voortaan gered sou kon word.

Maar om dit te kon vermag, moes meer as vierhonderd mense diep onder in die koolswart aarde met hul lewe betaal...