Die boeiende verhaal van die gesogte "vloeibare goud" waarom die hele wêreld draai

Ons kosbare olie
—as dit opraak, wat dan?  

Die huidige onrusbare styging in die petrolprys dwing ’n mens eintlik om weer oor die wêreld se olie te besin. Soos oor hoe hoeveel daar nog oor is en wat ons gaan doen wanneer dit eendag gedaan sou raak…

IE prys van ru-olie styg en petrol (wat daaruit verkry word) raak noodwendig ook duurder. Natuurlik het alles ’n merkbare invloed op landsekonomieë oral, want is die moderne industriële beskawing dan nie grootliks van olie afhanklik nie?

Maar waar kom ru-olie eintlik vandaan? Hoe word dit ontgin en geraffineer? Hoe is dit oor die aarde versprei en wat is die vooruitsigte vir toekomstige geslagte in ’n wêreld wat sonder olie moet klaarkom? Olie is so ’n integrerende deel van ons bestaan dat elkeen van ons ten minste ’n basiese kennis van die olie-verhaal behoort te hê.

 Die ontstaan van ru-olie

WETENSKAPLIKES reken dat ru-olie, wat in groot hoeveelhede onder die aardoppervlak en selfs onder die see voorkom, gevorm is in die sogenaamde Kaboon-tydperk van die aarde, miljoene jare gelede. Aardgas en die meeste van ons steenkoolreserwes, reken hulle, sou ook toe gevorm gewees het.

In die Karboon-tyd was die land bedek met moerasse vol reuse-bome, varings en ander plante. Namate die plante gevrek het, het hulle na die bodems van die moerasse afgesak. Hul reste het lae op lae van ’n sponsagtige stof gevorm wat moerasturf, turf of veen genoem word. Met verloop van baie honderde jare is die turf deur sand, klei en ander minerale bedek, wat in ’n soort gesteente verander het wat afsettingsgesteente of sedimentgesteente genoem word.

Al hoe meer gesteentes het op die onderste gesteente beland wat dit ál swaarder laat word en op die turf laat neerdruk het. Die turf is steeds meer saamgepers totdat dit, met verloop van miljoene jare, in steenkool, ru-olie of aardgas verander het.

Daar is egter wetenskaplikes wat anders dink. Goed, sê hulle, groot prehistoriese plante en varings was inderdaad die bron van vandag se steenkool, maar ru-olie en aardgas kom van piepklein see-organismes wat diatome genoem word.

Diatome bestaan gewoonlik uit twee dele wat inmekaar pas—byna soos ’n pildosie en sy deksel. En hulle is so klein dat sowat 25 miljoen in ’n enkele teelepel sal kan inpas.

Hulle is nie diertjies nie, maar plantjies en as sodanig kan hulle sonlig regstreeks as opgegaarde energie berg. Nog verbasender is die feit dat diatome omtrent ’n kwart van die gewig van alle plantelewe op aarde uitmaak en dat hulle minstens 'n kwart van die suurstof produseer wat ons inasem.

Boonop is hulle ’n onontbeerlike skakel in die voedselketting in ons oseane. Hulle vorm ’n baie vername deel van die fitoplankton, waarop die seelewe berus. En wanneer hulle dood is, reën hulle op die seebodem neer. Dit sou, volgens sekere wetenskaplikes, ook in oerverlede reeds gebeur het. Hul olieryke plasma is net soos die reste van die groot plante begrawe en het in ru-olie verander.

Oorliggende gesteentes het dus die diatome saamgepers en hul skelette kon nie ontsnap nie. Die koolstof daarin het vanweë die groot drukking en hitte in olie verander. Namate die aarde verander en die aardkors beweeg en gevou het, is holtes gevorm waarin die opgegaarde olie versamel het—net om daar uitgepomp en verbrand te word deur vandag se mense wat dit so broodnodig het!

 Wanneer het die mens ru-olie
 begin benut?

OLIE word reeds vyf- tot sesduisend jaar deur die mens gebruik. Die antieke Sumeriërs, Assiriërs en Babiloniërs het ru-olie en asfalt ("pik") gebruik wat hulle versamel het van plekke aan die Eufraatrivier waar baie daarvan uit die grond gesypel het. Die antieke Egiptenare het olie as medisyne vir wonde en as brandstof vir lampe aangewend.

Die Dooie See, by die teenswoordige staat Israel, is vroeër die Asfaltites-meer genoem. Die woord asfalt  (die teer in teerpaaie) is van dié naam afgelei, vanweë die hompe klewerige ru-olie wat daar uitgespoel het van plekke af waar dit onder die water uit die aarde gesypel het.

In Noord-Amerika het inboorling-Amerikaners (vroeër Indiane genoem) komberse gebruik om olie van die oppervlakke van strome en mere af te skep. Hulle het die olie as medisyne gebruik en om hul kano’s waterdig te maak.

Namate die wêreld ál meer ontwikkel het, het die vraag na olie as brandstof vir lampe ook al hoe groter geword. Petroleum het walvisolie begin vervang omdat dié so ontsettend duur was. Maar dit was die ontwikkeling van die binnebrandmasjien wat die oliebedryf sy vernaamste inspuiting gegee en olie vir die mens onontbeerlik gemaak het.

Die eerste petrolaangedrewe masjien is in 1864 deur die Oostenrykse ingenieur Siegfried Marcus uitgevind. Dit was 'n tweeslagmasjien. Party mense reken hy was die eintlike uitvinder van die motor omdat hy sy masjien in ’n stootkar met vier wiele geïnstalleer het.

Maar ’n veel groter voorwaartse tree in die geskiedenis van die binnebrandmasjien was dié van die Duitse ingenieur Gottlieb Daimler. Dit was toe hy in 1885 die wêreld se eerste geslaagde vierslagmasjien ontwerp het wat petrol verbrand het. Hy het die masjien getoets deur dit met die raamwerk van ’n kru tweewiel-motorfiets te kombineer.

Daimler het ’n tweede, groter masjien gebou wat hy in ’n "perdelose  rytuig"  met vier wiele geïnstalleer het. Hy die firma Wimpff-wamakers spesiaal opdrag gegee om die rytuig te bou. Hy het eenvoudig die disselbome en een van die agtersitplekke van ’n wa laat verwyder om vir sy masjien plek te maak.

Daimler was heeltemal onbewus daarvan dat ’n mede-Duitser, Karl Benz, reeds besig was om ’n rytuig te bou wat die perdewa heeltemal moes vervang. Benz het sy driewiel-motor in sy geheel ontwerp, met ’n ligte raamwerk en wiele met draadspeke.

Hoewel altwee motors, dié van Daimler en Benz, 'n sensasie veroorsaak het, kon die publiek eenvoudig nie aanvaar dat hierdie vreemde, nuwe, duur voertuie 'n toekoms het nie. Die mense was net te huiwerig om hul geld daarop te "vermors".

Teen die 1890's het motors egter ligter, sterker en vinniger geraak, en die motorbedryf het stadig op dreef gekom.

In Amerika het verskeie vervaardigers motors volgens die monteerfabriek-metode begin bou. Een van die grotes wat sy verskyning gemaak het, was Henry Ford. Die Ford Motor Company is in 1903 gestig, en spoedig was daar geen keer meer aan die motor wat met petrol werk nie.

 Olie-ontginning: die geskiedenis
 in ’n neutedop

DIE jaar was 1859 en die plek was naby die houtkappersdorpie Titusville in Pennsilvanië, Amerika. ’n Sekere Edwin L. Drake, 'n afgetrede Amerikaanse spoorwegkondukteur, was aan die boor vir soutwater om sout te maak. Toe boor hy onverwags 'n oliebron raak.

Hy het ’n manier gevind om die olie na die oppervlak te pomp en dit in balies te berg. Hierdie metode van olieboordery word vandag nog regoor die wêreld gebruik in gebiede waar olie onder die oppervlak voorkom.

 Raffinaderye—hoe olie tot
 petrol en ander dinge
 verwerk word

SUID-AFRIKA het self geen kommersieel ontginbare neerslae van ru-olie nie, hoewel daar ’n sekere hoeveelheid aardgas in die see aan die Suid-Kaapse kus is. Dan is ons land natuurlik ook ’n wêreldleier in die verwerking van petrol uit steenkool deur die reuse-maatskappy Sasol, maar dit is ’n ander verhaal.

Sasol kan egter ongelukkig nie in al ons petrolbehoeftes voorsien nie. Ru-olie word dus per skip hierheen gebring en in tenks geberg, waarna dit tot petrol geraffineer (gesuiwer) word vir versending na die verskillende oliemaatskappye. Uiteindelik, met die ekstra byvoegings van die verskillende maatskappye, beland die petrol in die petrolpompe en daarna in ons motors.

Die basiese raffinering van ru-olie vind in ’n distillasie-eenheid plaas. Ru-olie, wat uit verskillende koolwaterstowwe bestaan, begin verdamp by ’n temperatuur ietwat minder as die kookpunt van water. Koolwaterstowwe met die laagste molekulêre gewig verdamp by die laagste temperature, waarna steeds hoër temperature nodig is om groter molekules te distilleer. Die eerste bestanddeel wat uit ru-olie afgestook word, is die deel wat bestem is om petrol te word, met agtereenvolgens die nafta- en paraffien-bestanddele daarna.

Maar dis nie al waartoe ru-olie verwerk word nie. Kunsmis vir die boere, sekere klere wat jy dra, dalk jou tandeborsel, die plastiekbottel waarin jou melk is en miskien selfs die plastiektoetse daar voor jou op die rekenaar se toetsbord, alles kan van olie kom—net soos duisende ander dinge. Trouens, daar is ’n menigte plastiekprodukte wat van olie gemaak word.

 Verspreiding en vooruitsigte

HOEWEL ons weet dat die wêreld se oliereserwes onrusbarend  minder raak, is dit ’n ope vraag hoeveel daar nog oor is, want nuwe ontdekkings kan nog volg. Die bewese reserwes was volgens ’n betreklik onlangse raming nagenoeg 139 miljard ton. Maar dié kan ná iets meer as vier dekades opgebruik wees, in die huidige produksietempo van 3,2 miljard ton per jaar.

Die oliereserwes is ook nie eenvormig versprei nie. Die Midde-Ooste spog met 65 persent daarvan, meestal in Saoedi-Arabië, Irak, Iran, die Verenigde Arabiese Emirate en Koeweit. Die naasgrootste ru-olie-reserwes is in Latyns-Amerika, met Mexiko en Venzuela wat saam sowat twaalf persent tot die wêreldreserwes bydra. Baie van die oorblywende reserwes is in Rusland (vyf persent), Amerika (drie persent), Libië (drie persent), China (twee persent) en Nigerië (twee persent).

Hoewel Amerika slegs drie persent van die wêreld se bewese reserwes het, produseer die land tans iets meer as twaalf persent van die wêreld se olie, net ’n kort kop agter die grootste produsent Saoedi-Arabie (12,5 persent). Rusland is in die derde plek met ’n jaarlikse produksie van tien persent.

Maar omdat oliereserwes beperk is (en die produksie boonop beïnvloed word deur staatkundige woelinge soos nou in Irak) neem die besef toe dat die mensdom vinnig na alternatiewe energiebronne sal moet soek. Die opsies is weliswaar min. Ons eie Sasol bied waarskynlik ’n deel van die oplossing, want daar is nog baie steenkool op die aarde.

Maar fossielbrandstowwe kos miljoene jare om te maak. Watter verdoemende aanklag sou toekomstige geslagte nie teen die 20ste- en 21ste-eeuse mense kon inbring dat ons alles binne ’n eeu of twee weggebrand het nie?

  Klik hier terug te keer na die inhoudsblad