ín Laslappie van Mieliestronk

RYP:

Fassinerende kleed van bevrore waterdamp

 

Ryp

  

Foto: U.S. National Park Service

 

Die jaar stap aan en skielik is die winter ophande. Veral in die binneland van Suid-Afrika gaan Jantjie Ryp weer plek-plek sy yskristalletjies begin strooi om die velde, plante, geboue en ander voorwerpe met ín fassinerende vrieskleed te bedek. Maar wat is ryp nou eintlik en hoe verskil dit van swart ryp, bevrore dou en reŽn wat eers hier op die grond langs in ys kan verander? Dis boeiende dinge wat in die winternagte met die oppervlaklaag van die lug kan gebeur...

 

JY WEET dit dalk nie, maar oral waar jy gaan of staan, hang daar tonne water bokant jou kop. Hierdie water is onsigbaaróin die vorm van waterdampóen selfs op die warmste somerdag in ín droŽ streek is die lug nooit heeltemal vry daarvan nie. Solank die lugtemperatuur hoog genoeg is, bly hierdie waterdamp in die lug.

 

Maar sodra die lug afkoel, en aan waterdamp versadig raak, kondenseer dit en vorm waterdruppels: wolke en mis. Hierdie druppels kan as reŽn, hael of sneeu op die grond val. Dit kan egter ook as dou of ryp kondenseer.

 

Met ryp bedekte heuwels op MarsREGS: Ryp vorm nie net op die aarde nie, maar ook op Mars. Hier is met ryp bedekte heuwels op ons buurplaneet.

 

Krediet: NASA

 

Dou en ryp val nie op die grond nie, maar vorm direk op plante en ander voorwerpe. Die temperatuur waarby dou gevorm word met die afkoeling van lug, word die doupunt-temperatuur genoem.

 

Met die vorming van ryp is die temperatuur onder die vriespunt en word van die ryppunt-temperatuur gepraat. Met rypvorming verander die waterdamp nie eers in waterdruppeltjies nie, maar inderdaad regstreeks in yskristalletjies.

 

Dou wat reeds gevorm het, kan wel agterna vries om bevrore dou (ysdruppels) te vorm, maar hierdie bevrore dou is nie ryp nie. In sekere omstandighede kan dit so koud in die onderste luglaag wees dat reŽn ook eers vries nadat dit geval hetóen nie in die bolug wanneer dit as sneeu of hael uitsak nie.

 

In Suid-Afrika is die lug in die binneland dikwels baie droog in die winter. Al daal die temperatuur tot ín hele entjie onderkant die vriespunt, is daar dan steeds te min waterdamp om die lug te versadig. Gevolglik kan geen rypkristalle gevorm word nie.

 

Tog kan plantselle en plantweefsel ook, nes met ryp, deur die lae  lugtemperatuur beskadig word, sodat die plante nŠ sů ín koue, droŽ nag swart en verlepte blare het. Dit word swart ryp, of skelm ryp, genoem.

 

Ryp (en ook swart ryp en bevrore dou of reŽn) beskadig plante of maak hulle dood deurdat dit die water in die plantselle laat vries. Omdat water uitsit as dit vries, bars die selwande en die plante, of dele daarvan, sterf af.

 

Het jy geweet?

 

Alle soorte ys in die winternagte, is nie ryp nie...REGS en ONDER: Alle soorte ys in die winternagte, is nie ryp nie...

 

Foto regs: U.S. National Park Service
Foto onder: Fred Demeter / NOAA (detail)

 

RUIGRYP (Engels: ďhoarfrostĒ) lyk soos varingagtige kristalle. Dit kom gedurende die lang winternagte van veral die koue lande voor, wanneer die lug tot ver onderkant die vriespunt afkoel.

 

Die ruigryp vorm dan op plante en voorwerpe taamlik hoog Yswit winterboombo die grond. Bevrore water op plante, soos wat kan gebeur met die bevriesing van reŽn digby die grond of selfs wanneer ín tuinsproeier in die nag naby plante oopgedraai gelaat word, is nie ryp nieómaar dit sorg nogtans vir fantastiese sprokiestonele.

 


Klik hier om terug te keer na die Laslappie-bladwyser

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad