SA uitvinders
Die wonderwêreld van die vernuftiges

Wie sê nog Suid-Afrikaners is nie vol idees nie? In hierdie artikel word vertel van ’n aantal van ons bekendste uitvinders en die baanbrekerswerk wat elkeen gedoen het…
 

EHOOR van die "uitvinder" wat heelparty mense met ’n slap riem gevang het—deur sy kontrepsie te adverteer met die waarborg dat dit enige soort mier kan doodmaak? Nadat gretige kopers vir hom die geld daarvoor gepos het, het hy vir elkeen twee houtblokkies teruggestuur wat onderskeidelik A en B gemerk was. Die instruksies daarby het gelees: "Vang ’n mier. Plaas hom op blokkie A. Neem blokkie B en slaan die mier dood. Dis honderd persent doeltreffend teen alle miersoorte."

Of dit ’n holrug geryde wolhaarstorie is of dalk net regtig gebeur het, is moeilik om vas te stel, maar een ding is seker: daardie "uitvinder" kon geen Suid-Afrikaner gewees het nie. Daarvoor word hierdie staaltjie, in meer as een weergawe, darem al jare lank net te gereeld in ander lande, soos byvoorbeeld Amerika, rondvertel.  

Ons Suid-Afrikaanse uitvinders—’n vindingryke klomp—sal natuurlik ook nie geassosieer wil wees met só ’n onderduimse swendelaar soos die blokkiesverkoper nie. Ons het immers ’n trotse rekord van werklik wonderlike nuwe prakseersels en patente, wat tot ver buite ons landgrense tot nut van die mensdom aangewend word.

Was dit nie Suid-Afrikaners wat vorendag gekom het met die wêreld se eerste, grootste en mees lewensvatbare onderneming om olie uit steenkool te wring en daardeur in veertig persent van ons land se petrolbehoeftes te voorsien nie? Was dit nie ’n Suid-Afrikaner wat die weg gebaan het vir die wêreldwye oorplanting van harte nie? Of wat van die Suid-Afrikaanse fisikus wat CAT-skandering help ontwerp het?

Daar is nog ’n hele aantal ander mense in ons land wat hul name verewig het in die annale van tegnologiese innovasies, met sulke uiteenlopende uitvindsels soos swembad-"stofsuiers" en konstruksies wat die see se branders kan tem.

Hieronder kyk ons na ’n klompie van hierdie mense. En dit is stellig gepas om die naam van Chris Barnard heel eerste te noem, want op sy besondere gebied was hierdie merkwaardige professor tog ook ’n "uitvinder" uit eie reg.

Chris Barnard—’n pionier van ganser harte!

PROF. DR. CHRISTIAAN NEETHLING BARNARD (1922-2001) [LINKS] het nie net die eerste hartoorplanting in die geskiedenis gedoen nie, maar ook chirurgiese prosedures vir orgaanoorplantings en nuwe hartkleppe ontwikkel. Hy en sy span het in nag van 2 op 3 Desember 1967 in ’n epiese operasie van vyf uur die eerste keer die hart van een mens in ’n ander een oorgeplant.

Die skenker was ’n jong meisie, Denise Darval, wat noodlottig in ’n motorongeluk beseer was. Die operasie is in die Groote Schuur-hospitaal in Kaapstad gedoen. Die ontvanger, ene Louis Washkansky,  is net agttien dae ná die operasie oorlede, maar Barnard het later in sy loopbaan geslaagder oorplantings gedoen en sekere van sy hartontvangers het jare lank bly lewe.

Barnard, die hoof van die harteenheid by Groote Schuur, was later ook die pionier van die tegniek van die abba-hart. In só ’n operasie word die ontvanger se hart nie verwyder nie, maar die skenker s’n word daarby gevoeg om as ’n hulp-pomp te dien.

In November 1977 het die professor weer opspraak gewek deur ’n bobbejaanhart en ’n sjimpanseehart as tydelike maatreëls in twee sterwende pasiënte oor te plant. Die pasiënte het egter net ’n paar uur en vyf dae onderskeidelik bly lewe. Weens die intense verwerping van die vreemde weefsel het prof. Barnard besluit om hierdie tegniek te laat vaar.

Maar deur al sy innoverings, kan gesê word, is duisende menselewens verleng, en hy verdien ’n plek in die galery van die voorste medici van die twintigste eeu. Barnard het die wêreld met nuwe oë na die sofistikasie van die geneeskunde in Suid-Afrika laat kyk.

Allan Cormack—die geleerde wat CAT se gedagtes gekry het...

DIE sogenaamde Computed Axial Tomography Scan, of CAT-skandeeerder,  wat driedimensionele X-plate neem, is by die Tufts-universiteit in Brittanje deur die Suid-Afrika fisikus Allan Cormack [LINKS] en Godfrey Hounsfield van EMI Laboratories ontwikkel. Met hul prestasie het hulle in 1979 die Nobelprys vir Fisiologie en Geneeskunde ontvang.

Cormack (1924-1998) se belangstelling in die probleem om sagte weefsels of weefsel-lae van verskillende digthede bevredigend met X-strale te ondersoek, is aanvanklik gewek toe hy ’n deeltydse pos as fisikus van ’n hospitaal se radiologiese afdeling aanvaar het.

Die tweedimensionele voorstellings op konvensionele X-straalplate kon dikwels nie tussen sulke weefsels onderskei nie. Meer inligting kon verkry word indien die X-strale van die liggaam uit ’n aantal verskillende hoeke geneem kon word, maar met die gebruiklike X-straaltegnieke was dit ’n probleem.

Vroeg in die jare sestig het Cormack aangetoon hoe besonderhede van ’n plat deel van sagte weefsels bereken kan word uit die meting van toelopende X-strale wat uit baie verskillende hoeke daardeur beweeg.

Daarmee het hy die wiskundige tegniek vir CAT-skandering daargestel, wat behels dat ’n X-straalbron en elektroniese verklikkers oor die liggaam heen beweeg word. Die inligting wat daardeur verkry word, word dan deur ’n rekenaar ontleed waardeur ’n duidelike kaart van die weefsels binne ’n dwarssnee van die liggaam geskep word.

Cormack is in 1998 oorlede toe hy 74 jaar oud was.

Ferdinand Chauvier—’n uitvinder van die eerste water!

FERDINAND CHAUVIER [REGS] was ’n waterboukundige (hidrouliese ingenieur) toe hy in 1951 van die destydse Belgiese Kongo in Midde-Afrika na Suid-Afrika gekom het—en vinnig agtergekom het daar ’n reuse-mark bestaan vir ’n apparaat wat swembaddens outomaties kon skoonmaak en só swembad-eienaars se hoofbrekens in dié verband kon beëindig.

Die resultaat van sy besef was die Kreepy Krauly, die revolusionêre swembad-suier, wat egter eers in 1974 die lig by Chauvier se huis in Springs gesien het. Dit was die eerste apparaat van sy soort wat nog gebou was. Die Kreepy Krauly was die voorloper van ander sulke "wandelaars" in die swembadwater, wat die baddens onderlangs skoonhou deur middel van die werking van die bad se eie pomp.

Chauvier is in 1985 oorlede, maar sy kruipende goggas vreet steeds duisende swembaddens in Suid-Afrika en regoor die wêreld silwerskoon.

George Pratley—die man agter die kleefdeeg wat gebou is om te klou!

TOE George Pratley, ’n ingenieur van Krugersdorp, in die jare sestig ’n kleefstof ontwerp wat die komponente in ’n elektriese houer bymekaar kon hou, het hy bepaald nooit kon droom dat sy produk nog die enigste Suid-Afrikaanse uitvindsel sou word wat saam met Neil Armstrong en Edwin Aldrin op die maan sou land nie. Pratley se beroemde klewende stopverf, Pratley Putty, is in 1969 gebruik om dele van die Eagle-maanlandingstuig van die Apollo XI-sending bymekaar te hou.

Nadat Pratley in 1983 oorlede is, het sy seun Kim [REGS] die beheer van die Pratley-maatskappy oorgeneem. Honderde tonne Pratley Putty is reeds na lande regoor die wêreld uitgevoer en die maatskappy vervaardig ook ander produkte. Indien jy op die oomblik aan die internet gekoppel is, kan jy hier klik vir ’n Afrikaanse webbladsy oor Pratley.

Eric Merrifield—temmer van die skadelike branders

HY was die man wat besef het dat die woeste branders van die see getem kan word—by hawens en installasies aan die kus waar hulle baiemaal soveel skade aanrig. Gebruik net betonblokke van ongewone vorms wat tot twintig ton weeg as versperring, was Eric Merrifielden se plan, en hulle sal die golf-aksie van die branders opbreek en baie beskadigings voorkom.

Merrifield se sogenaamde "dolosse" [soos die een LINKS] is genoem na die middelvoetbene van diere wat deur sangomas gebruik word om die toekoms te voorspel en waarmee Boerekinders ook vroeër gespeel het. Sy betonkolosse is die eerste keer in die Oos-Londense hawe geïnstalleer en hulle het hulle so doeltreffend bewys dat hulle nou oral ter wêreld gebruik word.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad