Die geskiedenis en betekenis van
 Suid-Afrika se openbare
vakansiedae

OE apartheid beëindig is en die African National Congress in 1994 in Suid-Afrika aan die bewind gekom het, is die openbare vakansiedae verander na gedenkdae wat betekenisvoller vir die meeste Suid-Afrikaners sou wees.

Sekere vakansiedae, soos Kers- en Nuwejaarsdag wat regdeur die Weste gevier word, is natuurlik behou. Maar dae soos Heldedag en Geloftedag, wat ’n inherente deel van die ou Suid-Afrika was, is vervang deur dae wat kennelik die vryheidstryd van die groot meerderheid in herinnering roep... al sou die element van versoening ook benadruk word by die viering van hierdie dae.

Suid-Afrika se amptelike vakansiedae is:
·  Nuwejaarsdag (1 Januarie)
·  Menseregtedag (21 Maart)
·  Goeie Vrydag (nie elke jaar op dieselfde dag nie)
·  Gesinsdag (Paasmaandag ) (nie elke jaar op dieselfde dag nie)
·  Vryheidsdag (27 April)
·  Werkersdag (1 Mei)
·  Jeugdag (16 Junie)
·  Nasionale Vrouedag (9 Augustus)
·  Erfenisdag (24 September)
·  Versoeningsdag (16 Desember)
·  Kersdag (25 Desember)
·  Welwillendheidsdag (26 Desember)

Die geskiedenis en betekenis van elke vakansiedag word hieronder bekyk.

1 Januarie: Nuwejaarsdag

SUID-AFRIKA vier Nuwejaar op 1 Januarie soos dit gebruiklik is in die Weste met sy Christelike jaartelling—en veral in die Kaap is dit natuurlik ’n groot geleentheid met vrolike musiek en optogte.

Maar dit is dalk nie so wyd bekend dat die eerste dag van die jaar nie altyd op 1 Januarie (volgens die Gregoriaanse kalender) gevier is nie. In die Middeleeue het die meeste Europese lande nog die Juliaanse kalender gebruik en Nuwejaar is op 25 Maart gehou. Dit is die dag van die Maria-Boodskap genoem—om die geleentheid te gedenk toe aan die maagd Maria geopenbaar is dat sy die lewe aan die Seun van God sou skenk.

Nadat die Gregoriaanse kalender in 1582 ingestel was, het Rooms-Katolieke lande Nuwejaarsdag op 1 Januarie begin vier en dié dag het hom toe mettertyd as die eintlike Nuwejaar gevestig. Dit was tradisioneel ’n godsdienstige feesdag, maar in die moderne tyd het dit ’n dag van groot jolyt geword—waarop mense speels hul persoonlike "Nuwejaarsvoornemens" aankondig wat hulle dan konsuis die hele jaar deur sal nakom!

21 Maart: Menseregtedag

PANDEMONIUM heers op 21 Maart 1960 in die swart woonbuurt Sharpeville, naby Vereeniging in die gewese Transvaal. Die polisie het begin skiet nadat duisende ontevrede swartmense ure lank om die polisiekantoor saamgedrom het. Die skare begin wild vlug. Toe die skietery ophou, word die verskriklik sombere nasleep daarvan duidelik. Dooies en gewondes lê gesaai oor die gebied.

Sharpeville se 69 dooies en talle meer gewondes sou in die bevrydingstryd van die Suid-Afrikaanse swartmense as een van die tragiese hoogtepunte van die "Struggle" uitstaan. Verslae oor die getal gewondes het gewissel, maar dit is op 178 vasgestel. In 1998 het die Waarheids- en Versoeningskommissie in sy verslag daaroor egter bevind dat meer as 300 gewond was.

Die onmin in swart geledere was gemik teen wat as die blanke onderdrukking beskou is, met die gehate "passe" as simbool daarvan. Dit was identiteitsdokumente wat alle swartmense gedurig by hulle moes hê, en hulle kon selfs gearresteer word as hulle dit nie kon toon nie.

Die Sharpeville-slagting is in hoofberigte regdeur die wêreld uitgebasuin en die hete verset teen die blanke regering het daarna hand oor hand toegeneem. Die regering het op die bedreiging gereageer deur ’n noodtoestand in 122 van die land se 265 distrikte af te kondig (30 Maart—11 April). Sowat 11.500 swartmense is ook in hegtenis te neem.

Die gevolge vir Suid-Afrika was enorm. Sowel die PAC as die ANC is verbied, wat daartoe gelei het dat dié organisasies ondergronds of in ballingskap gegaan het. Hierna sou ook gematigdes hul tradisionele strategie van nie-gewelddadige protes versaak en hulle ál meer tot gewapende opstand wend. Die regering het dit reggekry om die binnelandse opstande te smoor. Maar die gees van verset sou nie geblus word nie.

Tog kan nie ontken word dat menseregte in die apartheidstyd aan altwee kante geskend is nie—soms ook flagrant en bloedig teen onskuldige mense in die wit gemeenskappe. En om 21 April bloot tot Sharpevilledag te verklaar, sou nie in ooreenstemming gewees het met die versoening wat die argitekte van die nuwe Suid-Afrika in die jare negentig so naarstiglik wou bereik nie.

Daarom is besluit om dit "Menseregtedag" te noem, al word dit elke jaar op 21 Maart op die dag van Sharpeville gevier. Dit net een stap in die rigting van die ideaal dat alle Suid-Afrikaners, van watter ras ook al, bewus van hul menseregte sal word en dat gruwelike vergrype soos dié van die verlede nooit weer toegelaat moet word om te gebeur nie.

Goeie Vrydag en Gesinsdag (Paasmaandag)

GOEIE VRYDAG kan, omdat dit natuurlik altyd op ’n Vrydag moet val, op verskillende dae tussen 22 Maart en 25 April gevier word en die datum wissel dan ook van jaar tot jaar. Dit gedenk die kruisingsdag van Jesus Christus en word gevolg deur die opstandingsdag (Paassondag).

Die Maandag daarna is ook tradisioneel ’n vakansiedag, hoewel dit nie ’n godsdienstige vakansiedag is soos Goeie Vrydag nie. Vir die nuwe Suid-Afrika is tot die naam Gesinsdag besluit, om die belangrike rol van die gesin in ons samelewing uit te sonder.

In ons Paasnaweek (die langnaweek van Goeie Vrydag tot en met Gesinsdag) is nog sekere van die tradisies behou wat in heidense tye min of meer in hierdie tyd van die jaar nagevolg is. Sulke tradisies is die Paashaas, ’n simbool van vrugbaarheid, en Paaseiers, wat oorspronklik met helder kleure geverf is om die sonlig van die (Europese) lente voor te stel.

27 April: Vryheidsdag

OP hierdie dag in 1994 is die heel eerste volledig demokratiese verkiesing in Suid-Afrika gehou en die ou bedeling van apartheid begrawe, ten minste in die wetlike sin van die woord. Alle volwassenes van agttien jaar of ouer kon toe hul kruisies gaan trek, ongeag hul ras of kleur. Ná die oorgangtyd is die nuwe grondwet van Suid-Afrika op dieselfde dag in 1997 in werking gestel.

Apartheid in die sin van die afsonderlikheid van rassegroepe het al bestaan sedert die beginjare van die vestiging van Europeërs aan die Kaap, maar dit is ná 1948 deur die destydse Nasionale Party-regering in wette verkonkreet en afgedwing.

Daar was enersyds die gevoel by baie blankes dat "afsonderlike ontwikkeling die enigste manier is om die Christelike beskawing in die land te bestendig", maar die beleid het in die praktyk tot soveel gevalle van hoogs onregverdige rassediskriminasie gelei dat dit op die ou end kwalik nog geregverdig kon word. Boonop is Suid-Afrika as gevolg daarvan deur die hele wêreld verguis en uiteindelik het sanksies die land ekonomies feitlik tot op sy knieë gedwing. ’n Nuwe bestel waarin ook die groot swart meerderheid verteenwoordiging in die landbestuur sou kry, was onafwendbaar.

Dit is deur die algemene verkiesing van 27 April 1994 verwesenlik—en daar is gevoel dat hierdie waterskeiding in die Suid-Afrikaanse politiek elke jaar as "Vryheidsdag" gevier moet word.

1 Mei: Werkersdag

BAIE lande gedenk op dié dag—wat Meidag genoem word—die bydrae van werkers tot die gemeenskap. Amerika het egter nie só ’n vakansiedag nie, omdat dit in wese ’n Kommunistiese oorsprong het.

Tog bestaan Meidag, as ’n fees vir kinders om die herverskyning van blomme in die (Europese) lente te vier, reeds eeue lank in Europa. Hierdie Meidag-feesvierings spruit waarskynlik uit godsdienstige gebruike ter ere van Flora, die Romeinse godin van blomme.

Maar in die gewese Sowjet-Unie, die destydse groot vesting van die Kommunisme, en ander Kommunistiese lande was dit die belangrike dag van die Meidagparade met pantservoertuie, vuurpyle en soldate wat die nasie se leiers salueer.

Elders was dit ook tradisioneel ’n dag van betogings vir beter lone en werkstoestande. Vanweê die rol wat vakbonde in die Suid-Afrikaanse vryheidstryd gespeel het—en stellig omdat die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party ’n koalisievennoot in die ANC-regering is—is nie verbasend dat ons regeerders 1 Mei as Werkersdag gekies het nie.

16 Junie: Jeugdag

HIERDIE dag het sy oorsprong by die opstande van skoliere in Junie 1976 in Soweto, nadat gelas is dat Afrikaans deels as onderrigtaal in die skole ingestel moes word, wat tot maande van gewelddadige verset regoor die land gelei het. Jeugdag is as ’n openbare vakansiedag ingestel ter ere van al die jong mense wat hul lewens in die stryd teen apartheid en Bantoe-onderwys verloor het.

Weens die regering se tuislandbeleid is geen nuwe hoër skole tussen 1962 en 1971 in Soweto gebou nie. Daar is gemeen dat die skoliere na hul onderskeie tuislande moes terugkeer waar nuwe skole vir hulle gebou is. In 1972 moes die regering egter swig en is veertig nuwe skole in Soweto gebou. Tussen 1972 en 1976 het die getal skoliere in sekondêre skole van 12.656 tot 34.656 toegeneem. Een uit elke vyf Soweto-kinders het die sekondêre skool bygewoon.

Maar in 1975 het Suid-Afrika ’n tydperk van ekonomiese depressie betree. Skole kon nie meer al die nodige geld ontvang nie. Op die koop toe het regering R644 per jaar aan die onderwys van ’n blanke kind bestee, maar slegs R42 aan die onderwys van ’n swart kind.

Toe Bantoe-onderwys beveel dat Afrikaans—wat as die "taal van die onderdrukker" beskou is—as een van die onderrigmediums op skool ingestel word, was die toestand reeds plofbaar. Van die onderwysers kon nie eens Afrikaans praat nie.

Op 16 Junie het skoliere op verskillende plekke regdeur Soweto bymekaargekom met die doel om by die Orlando-Wes-  sekondêre skool te vergader. Die Buro vir Staatsveiligheid, wat in beheer van binnelandse veiligheid was, is onverhoeds betrap. Die polisie is ontbied om die marsjeerders te keer.

Hulle het die jong skare beveel om uiteen te gaan en, toe hulle weier, is polisiehonde losgelaat en traangas afgevuur. Joernaliste het later berig dat hulle gesien het hoe ’n polisieman sonder waarskuwing met sy rewolwer op die skare skiet. Ander polisiemanne het ook begin skiet.

Die skoliere het simbole van apartheid, soos regeringsgeboue en munisipale biersale, asook die voertuie van blanke ondernemings aan die brand begin steek. Voertuie vir die  bestryding van onluste het opgedaag en leërhelikopters het traangas op groepe skoliere afgegooi. Die gevegte tussen skoliere en die polisie het tot in die nag voortgeduur.

Toe die dag op 17 Junie breek, sou tonele van uitgebrande motors en vragmotors wat die paaie versper en afgebrande drankwinkels, biersale en gemeenskapsentrums die waarnemers begroet. Nog erger: mense het in die strate doodgelê. Die amptelike dodesyfer was 23—ander het dit so hoog as 200 gestel. Baie honderde mense is beseer.

Maar die skoliere het weer die strate binnegestroom. Ouers, wat nie betrokke was nie, het van die werk af weggebly om oor hul gesinne te waak. Teen die einde van die derde dag van die onluste het die minister van Batoe-onderwys alle skole in Soweto gesluit.

Die opstande het spoedig van Soweto af na ander dorpe aan die Rand, na Pretoria, Durban en Kaapstad versprei en tot die grootste uitbraak van geweld ontwikkel wat Suid-Afrika nog beleef het.  Kleurling- en Indiërskoliere het hulle by die jong swart rebelle geskaar. En, anders as met die opstand van 1952 en Sharpeville in 1961, kon die polisie die opstandelinge nie beteuel nie, nie eens met geweld nie. Sodra hulle in een gebied in bedwang gebring is, het onluste bloot in ’n ander gebied uitgebars. Dit het die res van 1976 só voortgeduur.

’n Nuwe geslag het hul stem teen apartheid laat hoor, vasberade dat daar na hulle geluister moes word. 

Daarom het die nuwe regeerders van Suid-Afrika in die jare negentig gevoel dat nodig is om die kinders van die vryheidstryd elke jaar op 16 Junie te gedenk.

9 Augustus: Nasionale Vrouedag

SOWAT 20.000 vroue het op 9 Augustus 1956 na die Uniegebou in Pretoria gemarsjeer om beswaar te maak teen die wet dat alle swart vroue identiteitsdokumente ("passe") met hulle moes saamdra. Hierdie dag word jaarliks in die nuwe Suid-Afrika gevier ter herinnering aan die bydrae van vroue tot die gemeenskap en dit wat hulle vir vroueregte vermag het. Daarmee word ook erkenning gegee aan die moeilikhede en vooroordele waarmee baie vroue steeds te kampe het.

24 September: Erfenisdag

MET die oorgang na ’n nuwe Suid-Afrika het die kabinet besluit dat daar ’n dag (24 September) moes weet waarop Suid-Afrikaners, van watter bevolkingsgroepe ook al, hul eie erfenis moes gedenk. Dit het beteken dat niemand moes vergeet wie en wat hy is en waar hy vandaan gekom het nie. Elkeen moes op dié dag sy eie kultuur, geskiedenis en kultuurgeskiedenis in ere hou. Dit is toe Erfenisdag genoem.

Oud-president Mandela het self die woord "reënboognasie" bedink om Suid-Afrika se uiteenlopende kulture, gebruike, tradisies, geskiedenisse en tale te beskryf. Erfenisdag moes ’n viering van daardie kleurryke verskeidenheid wees.

Dit is aan die Department van Kuns, Kultuur, Wetenskap en Tegnologie, as beskermer van Suid-Afrika se kultuur, opgedra om jaarliks byeenkomste op ’n nasionale vlak vir Erfenisdag te reël en te bestuur.

Die eerste Erfenisdag was op 24 September 1995.

Erfenisdag gaan egter nie net oor die eie kulture van afsonderlike groepe nie, maar veelal ook oor uitreiking oor die verskillende kultuurgrense heen. Elemente van nasionale eenheid, nasiebou, versoening en landspatriotisme moet dus benadruk word.

Die doel is ook om veral die jeug aan te moedig om Suid-Afrikaners se gedeelde erfenis in ere te hou.

Erfenis is al omskryf as "dit wat ons geërf het: die somtotaal van die natuurlewe en natuurskoon, plekke van wetenskaplike of geskiedkundige belang, nasionale monumente, historiese geboue, kunswerke, literatuur, musiekstukke, mondelinge tradisies en museumversamelings saam met hul dokumentasie."

As sodanig staan dit ook nie los van die politieke verlede van ons land nie. Soos oud-pres. Mandela op die tweede Erfenisdag in 1996 in ’n toespraak gesê het: "As ons nasie inderdaad soos die spreekwoordelike feniks uit die as van verdeling en konflik moet verrys, moet ons erkenning gee aan diegene wie se onbaatsugtige werke en talente toegewy was aan hierdie doelwit van ’n nie-rassige demokrasie."

16 Desember: Versoeningsdag

16 DESEMBER is tradisioneel deur Afrikaners eers as Dingaansdag en later as Geloftedag gedenk, in navolging van die gelofte wat ’n groep Voortrekkers aan God afgelê het voordat hulle op daardie dag in 1838 ’n Zoeloemag in die Slag by Bloedrivier in die teenswoordige KwaZulu-Natal verslaan het. Hulle sou naamlik, as hulle die oorwinning sou behaal, daardie dag in ere hou soos ’n Sondag en dit aan hul nasate opdra om dieselfde te doen. Geloftedag as vakansiedag was dus ononderhandelbaar vir baie Afrikaners.

ANC-aktiviste het egter op hul beurt 16 Desember onthou as die dag in 1961 toe die ANC sy soldate begin bewapen het om apartheid omver te werp.

In die nuwe Suid-Afrika is hierdie dag toe hernoem tot Versoeningsdag—’n dag waarop die klem daarop moet val om die konflikte van die verlede te bowe te kom en ’n nuwe nasie te bou.

Kersdag (25 Desember)

DIE viering van Kersfees, wat in ons tyd so geweldig gekommersialiseer is en waarin die jolige Kersvader eintlik die hele bedoeling van die godsdienstige fees kan verongeluk, kom van ver af. Dit word tradisioneel gevier om die geboorte van Jesus Christus in Betlehem te gedenk soos dit in die Evangelies van Matthéüs en Lukas opgeteken is.

Aangesien geen datums egter in die Evangelies vermeld word nie, weet ons nie verseker op watter dag Jesus wel gebore is nie. Trouens, Kersdag het nie amptelik bestaan tot omstreeks 350 n.C. nie, toe pous Julius I verklaar het dat 25 Desember die geboortedag van Christus is. Sodoende het hy die vroeë Christelike beleid nagevolg om bestaande en gevestigde heidense gebruike eerder te absorbeer as te onderdruk, soos die viering van die winter-sonnestilstand en die koms van die lente.

In ’n land soos Suid-Afrika, waar 79,77% persent  van die bevolking volgens die senus van 2001 tot Christelike kerke behoort, is dit eintlik vanselfsprekend dat Kersdag as feesdag sal bestaan—al word dit lank nie altyd deur almal eerbiedig soos dit moet nie.

Welwillendheidsdag (26 Desember)

HIERDIE dag het vroeër as Tweede Kersdag en, in Engels, Boxing Day bekend gestaan, letterlik vanweë ’n ou Engelandse gebruik waarvolgens werknemers Christmas boxes of geskenke aan hul werkers gegee het. Onder sy nuwe naam beklemtoon dit vandag die toegeneentheid en liefde wat in die Kersboodskap vervat is—iets wat so nodig is onder alle mense en bevolkingsgroepe in ons jong demokrasie.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad