|
LTYD gedog ’n voël moet noodwendig
onnoseler as ’n hond wees omdat sy kop soveel kleiner is? Dink weer.
Gerekende voëlkenners weet mos deesdae ’n revolusionêre nuwigheid te
verkondig—dit
is dat die breine van voëls net so kompleks, soepel en
vindingryk as enige soogdier se brein is.
En baie eienaars van bekkige kraaie en
pratende papegaaie sal nou seker wil sê: "Dis geen nuus vir ons nie. Ons kon julle hoeka
al dieselfde ding vertel
het!"
 Hoe ook al, terwyl daar internasionale
voël-eksperte is wat reken voëls kan op hul eie manier selfs ewe
vernuftig as sjimpansees wees, sal min mense stry dat die gevleueldes en
geveerdes van die interessantste skepsels op ons planeet is. Wat sou ons
ou wêreld dan gewees het sonder die getjirp van die mossies, die
sierlike vlugte van die duiwe, die kwakende rinkinkers in die eendedam,
die moddervet swaelnessies op ons agterstoep?
Ons is boonop baie gelukkig dat ons in
Suidelike Afrika so ’n groot aviatiese variasie het. Sowat 850 voëlspesies
is al hier opgeteken, wat ons vlaktes, berge, klowe en boswêrelde vul met hul groot
verskeidenheid van veredosse en die rykste repertoires van gesange of
gesketter.
Sommige
van hierdie voëlsoorte is eie aan Suidelike Afrika en word nêrens elders
ter wêreld aangetref nie. Dink maar aan die langsnawel-suikerbekkies, wat
so goed toegerus is vir hul bestaan by die protea-plant. Of aan die
nuuskierige bergkatlagter, die ontwykende grondhoutkapper (wat in g’n
hout of bome belang stel nie) en die opdringerige witgatspreeu van ons
velde en bosse.
Om
nie te praat van die bloukraan,
ons elegante nasionale voël, met sy knopkieriekop en lang, biesierige
bene nie. Hy kom ook slegs in Suidelike Afrika in die vrye natuur voor.
Ander
spesies is weer min of meer beperk tot die vasteland van Afrika.
Voorbeelde is sulke tipiese Afrika-voëls soos die enigmatiese volstruis,
die omgesukkelde sekretarisvoël (die voël op ons landswapen), die
feitlik stertlose berghaan, die bosluisvoël, die twee
soorte tarentale, die muisvoël en die pragtige loeries.
Daarteenoor
kry ons in Suidelike Afrika die wêreldburgers wat ook in baie ander lande
tuis is. Onder hierdie voëls is die nonnetjieuil, die Arktiese
steenloper en die Europese swaeltjie. Dié soort swaeltjie en
steenloper broei in Europa en Asië, maar vlieg in die noordelike winter
na Afrika waar daar vir seker baie meer warmte op hulle wag!
Nog
’n bekende voël in hierdie groep is die wit sprinkaanvoël. ’n
Ander een is die bergswael, wat nie net in Europa broei nie, maar ook
hier plaaslik.
BO:
As die swaels terugkeer na Europa, is ons winter ophande...
Ten tyde van die uitreiking van ons CD-ROM kon nie met volstrekte
sekerheid vasgestel word aan watter spesifieke Europese swaelspesie(s)
hierdie voëls behoort nie, maar die kleurryke prentjie gee ’n
duidelike beeld van die gevurkte stert, wat so kenmerkend van die swaels
is.
Illustrasie:
Detail van ’n tekening in NAUMANN, NATURGESCHICHTE DER VÖGEL
MITTELEUROPAS: Band IV, Tafel 23 - Gera, 1901. Kopiereg sou volgens
verskaffer vanweë verjaring verval het.
In
vergelyking met ander dele van die wêreld het Suidelike Afrika boonop ’n
besondere groot verskeidenheid van byvoorbeeld lewerik-, tinktinkie- en
laksman-spesies.
Nou
is daar natuurlik ook die tragiese
teenpool van hele voëlpopulasies wat weens die menslike toedoen of
ander faktore verdwyn en van uitheemse indingervoëls wat hul eie
skadelike rol in die ekologie speel, maar laat ons vir ’n slag net op die
mooi en die positiewe konsentreer.
MAAR
wat maak ’n voël in der waarheid ’n voël? In die eerste plek is
dit natuurlik sy kenmerkende vere, maar dan ook sy merkwaardige vermoë
om te kan vlieg (buiten nou sulke afwykende soorte soos die volstruis en
die pikkewyn).
En
nou is daar drie aspekte van voëlvlug wat verdien om van nader
bekyk te word en dit is snelheid,
stilhang en sweef.
Snelhede
in die omgewing van 100 km/h in gelykvlug is nie ongewoon by sekere voëls
nie—soos by die windswael, die albatros en die groenkopeend—maar die meeste
voëls vlieg teen sowat 30 tot 50 km/h. Daar is egter al aangeteken hoe
’n lammergeier in
’n duik nagenoeg 290 km/h behaal het, en vergelykbare
snelhede word stellig ook deur ander voëls soos sekere valke bereik.
Die
werklike hangvoël in die voëlwêreld is die "hummingbird",
wat nie in Afrika voorkom nie, hoewel ons eie bont visvanger, blouvalkie
en rooivalk almal gemaklik in die lug kan hang.
Baas-stilhangers
het ons egter nie in Suidelike Afrika nie.
Om
te vergoed het ons wel baie swewers. Onder die breëvlerk-spesies, wat
van warm lugstrome afhanklik is, tel verskeie aasvoëlsoorte en arende,
veral die berghaan. Ooievaars en pelikane laat hulle beslis ook nie
onbetuig as dit by sweef kom nie.
Aan
die kuste van ons wêrelddeel is langvlerk-voëls wat die stygende
lugstrome benut wat deur
golfaksie en wisselende windsnelhede veroorsaak word. Die sierlike
albatros is hier die bobaas-swewer. Party van die stormvoëls en
pylstormvoëls is egter byna ewe bedrewe in die sweefkuns. Self die
meeue is heel behendige swewers.
IS
enige van ons groot menigte voëls ekonomies van enige waarde? Die
meeste is nie, ten minste nie regstreeks nie, en party is selfs erg
lastige plae.
Van
die jan-van-gent, sekere seerawe en die pikkewyne kan wel ghwano
geoes word, wat ’n baie nuttige bemestingstof is. Die witsprinkaanvoël
en die sprinkaanvoël vreet sprinkane, wat boere baie skade kan
berokken. En die nonnetjiesuil en die blouvalkie vang weer die
vernielsugtige rotte en muise.
Maar
die vink is ’n regte pes in graanlande en die rooivlerkspreeu en party
tiptolle kan vrugteboere se groot nagmerries word.
Die
menigte insektevreters onder die voëls is wel almal groot vriende van
die mens, maar dit is nie so maklik om presies vas te stel hoe ons
ekonomies of andersins by hul spesifieke kosvoorkeure baat nie.
Party
van die wewervoëls en rooivinke doen geringe skade aan graanlande, maar
vergoed deur hul kleintjies met insekte te voer. Die pragtige klein
suikerbekkies speel weer ’n rol in die bestuiwing van sekere blomme.
Ons
kan voëls egter nie rigied in "skadelike" en
"nuttige" klasse indeel nie, want alte dikwels het dit al
geblyk dat selfs die "deugniete" ’n uiters belangrike rol in
die ekologie en die natuurlike ewewig kan speel. So het Suidelike Afrika
se
arende-bevolking al dramaties verklein—net om ’n
bevolkingsontploffing onder die dassies tot gevolg te hê, wat ons
weidings verwoes
het.
EEN
van die fassinerendste hebbelikhede by sekere voëls is hul ingebore
treklus—hul
gereelde migrasies met die wisseling van die seisoene tussen hier en
anderland. Ons het reeds vertel hoe
party van die voëls wat in Europa en Asië broei, na ons wêrelddeel
koers kies nadat hul broeityd verby is.
Trekvoëls
wat Afrika nie verlaat nie, is miskien nie so goed bekend nie, maar daar
is baie van hulle. Onder hulle tel die meeste van ons swaels en
windswaels, asook die  piet-my-vrou. Baie van ons eende vlieg
eweneens na ons buurlande in die noorde. Seevoëls migreer ook en
reuse-stormvoëls wat in Antarktika gering is, is later in
Suid-Afrikaanse kuswaters aangetref.
En
dan kry Afrika se voëls ook nie altyd die nodige erkenning vir hul
musiek nie. Baie mense dink dalk dat ons veervolk glad nie so mooi kan
sing soos die Europese geveerdes nie. Wie sê? Luister maar ’n slag na
die musikale rooiborsie, breëstertgrasvoël, dassievoël of een van
’n aantal ander om te besef dat die Europese nagtegaal ter plaatse
ernstige mededingers het. Soos ’n voëlkenner op ’n keer geskryf
het: "Ons het in Suid-Afrika ore om te hoor nodig, en nie voëls om
te sing nie."
Soveel mooi, interessante en snaakse dinge kan van ons voëllewe vertel
word, dat ’n mens nie reg weet wat om te noem en wat om uit te laat in
’n beperkte vertelling soos dié nie. Geen verslag oor ons voëls sal
nietemin volledig wees sonder om na die hamerkop te verwys nie. In die
tradisionele Afrika-kulture is geglo dat die hamerkop oor bonatuurlike
magte beskik. Sy groot stoknes is gewoonlik naby water.
Die
wewer bou ook ’n groot nes—wat soos die dak van ’n tradisionele
hut lyk. Eintlik maak baie werwerpare hulle saam daar tuis, elk in hul
eie nessie. Soms lê dwergpapegaaie of
’n slang egter beslag op ’n sekere nessie en dan moet die
onteiende wewerpaar maar die wyk neem. Die buffelwewer bou ’n
soortgelyke nes, maar dit is net kleiner.
’n
Koddige kalant is ons horingbekvoël met die eienaardige broeigewoontes.
Die broeiende wyfie word naamlik in die nes toegemessel en deur haar
maat van buite af gevoed, by party spesies selfs totdat die kleintjies
gereed is om te vlieg.
Suidelike Afrika
het heelparty parasitiese voëls wat nie self hul kleintjies grootmaak
nie maar die taak ewe vrypostig en gemaklik op ander voëls
afskuif. Sulke "kansvatters" word onder sekere wewervoëls,
koekoeke en heuningvoëltjies aangetref.
Aan
die ander kant van die spektrum is daar voëls soos die helmlaksman, waar
die hele swerm die ouers help om die kleintjies groot te maak.
Nou
ja, wie
sê nog voëls is oninteressant? Gaan vertel dit vir die voëls, soos
die Engelse sê! |
