ULLE is die mense van die berge, van die tropiese swoeltes en van die dorsland... en elk van die Sotho-volkere van Suidelike Afrika het sy eie gebeurtenisryke geskiedenis. Hulle het betreklike welvaart belewe, maar ook verskriklike armoede, oorwinnings gesmaak, maar ook die pynlikste vernederings ervaar. In die onstuimige eeue wat verby is, het die Sotho-volkere diep spore op die binnelandse landskap getrap...

Suid-Afrika is die tuiste van oor die elf miljoen mense wat seSotho en verwante tale praat. Nog sowat drie en ’n half miljoen Sotho’s en verwante volkere woon in Suid-Afrikaanse buurlande. Die uiteenlopende Sotho-bevolking sluit die Noord-Sotho (Pedi), die Suid-Sotho en die Tswana (BaTswana) in, wat elk ’n heterogene groepering is.

Volgens geskiedkundiges het die voorouers van vandag se Sotho’s hulle in die vyftiende eeu in die streek kom vestig. Soos die ander swart volkere van Suid-Afrika was hulle boere wat van verder noord op vasteland gekom het. Dit was egter blykbaar nie een massiewe volksverhuising, soos voorheen gemeen is nie. Kleinerige groepies mense was telkens betrokke—mense wat hul nedersettings verdeel en onderverdeel en na nuwe gebiede versit het. Dit geld ook vir die Sotho’s. Die verskillende Sotho-groepe word vanweë taalkundige ooreenkomste saamgegroepeer.

Uiteindelik het die Noord-Sotho gevestig geraak in die huidige Limpopo en Mpumalanga; die Wes-Sotho (Tswana) in Botswana, die Noord-Kaap, Noordwes en die Wes-Vrystaat; en die Suid-Sotho in Lesotho en die Vrystaat. 

Soos baie mense van die naburige Nguni, het die Sotho’s tradisioneel ’n gemengde boerdery bedryf deur sowel vee aan te hou as gewasse te verbou. Die vee was beeste, bokke en skape, terwyl graan en tabak gekweek is. Die Sotho’s was bekend vir hul metaalwerk, leerbewerking en hout- en ivoorsnywerk.

Die meeste Sotho’s het, ook soos die Nguni, in klein kapteinskappe gewoon, waarin ’n mens se status deels deur jou verwantskap met die hoofman bepaal is. Anders as wat aanvanklik by die Nguni die geval was, was die Sotho-huishoudings in statte saamgegroepeer, waar die ekonomiese verantwoordelikhede in die reël deur die stat se bewoners gedeel is. Statte is in wyke of woonbuurte verdeel, wat dikwels deur lede van meer as een patrilinieêre familiegroep (familie volgens die manlike linie) bewoon is.

Die hoofman van die stat—wat sy posisie geërf het—het gewoonlik wykleiers aangewys, wie se hutte rondom die hoofman se hut saamgetros het. Sotho-statjies het soms tot groot dorpe van etlike duisende mense aangegroei. Die landerye was gewoonlik buite die stad en nie teenaan die hutte nie. Hierdie statsorganisasie kon die Sotho’s dalk in staat gestel het om hulle doeltreffender te verdedig as wat die geval met verspreide huishoudings sou gewees het, terwyl dit waarskynlik ook die hoofman se beheer oor die wykleiers vergemaklik het.

Sotho-statte is ook in ouderdomsgroepe ingedeel—groepe mans of vroue van naastenby dieselfde leeftyd. Elke ouderdomsgroep het spesifieke verantwoordelikhede gehad. Die mans, afhangende van hul portuurgroep, was in beheer van oorlogvoering en veewagtery, die vroue vir die kweek van gewasse en religieuse take. ’n Hele portuurgroep het gewoonlik van die een taak tot die volgende gevorder, terwyl die stat dikwels die verandering met ’n reeks rituele gevier het en, in sommige gevalle, met ’n inlywingsplegtigheid of inisiasieseremonie.

Reëls oor afstamming was belangrik by die Sotho. Stamme is dikwels op die totemisme gegrond, dit wil sê die mistieke opvatting dat die stam aan ’n natuurding of dier verwant is. Vername Sotho-stamme was onder meer dié van die Leeu (Taung), Vis (Tlhaping), Olifant (Tloung) en Krokodil (Kwean).

Teen die vroeë twintigste eeu het baie Sotho-statte reeds hul aansprake op grond verloor in mededinging met blankes wat ook in daardie gebiede gewoon het. Veeboerdery het moeiliker geraak en, namate die Westerse ekonomiese druk verhewig het, het ál meer Sotho’s van Lesotho en Suid-Afrika hulle tot die myne gewend om werk te kry. Nie baie lank gelede nie is geraam dat daar sowat 100 000 Sotho-werkers in Suid-Afrikaanse myne is, terwyl baie ander regdeur die land in stede werk.

• Noord-Sotho
DIE heterogene Noord-Sotho word dikwels die Pedi (of BaPedi) genoem, omdat die Pedi die grootste van die Noord-Sotho-groepe is. Hul taal is sePedi (ook genoem seSotho sa Leboa of Noord-Sotho). Volgens die sensus van 2001 was 9,4 persent (of sowat 4,2 miljoen) van Suid-Afrika se 44 819 778 mense sePedi-sprekend. 

Hierdie gemeenskap het volgens geskiedkundiges sy beslag in die

 teenswoordige Limpopo-provinsie gekry, toe ’n konfederasie van klein kapteinskappe die een of ander tyd voor die sewentiende eeu gevorm is. ’n Reeks sterk Pedi-hoofmanne het die beheer oor kleiner kapteinskappe oorgeneem en kon verskeie geslagte lank die belangrike handelsroetes tussen die binnelandse plato en die Indiese Oseaan domineer.

In die negentiende eeu is Pedi-leërs deur die Natalse leërs van Mzilikazi verslaan, maar toe weer opgehef deur ’n Pedi-hoofman, Sekwati. Afrikaner-Voortrekkers van Transvaal het sekere Pedi-grond vreedsaam verkry, maar later oor verdere grondeise met hulle in botsing gekom.

Die kleiner Lobedu-bevolkingsgroep vorm nog ’n subgroep van die Noord-Sotho. Die Lobedu is naby verwant aan die Shona, die grootste etniese groep in Zimbabwe, maar die Lobedu word veral vanweë taalooreenkomste by die Sotho ingedeel. Die Lobedu is intensief bestudeer deur die vroeg-twintigste-eeuse antropoloog J.D. Krige, wat die unieke magiese kragte beskryf het wat aan die heerseres van die Lobedu toegedig word. Sy word deur buitestaanders die reënkoningin genoem—vanweë haar veronderstelde vermoë om reën te bewerk (lees afsonderlike artikeltjie hieronder). 

Die Noord-Sotho se tuisland Lebowa is in 1972 tot ’n "selfregerende" gebied (nie ’n onafhanklike staat nie) verklaar. Ekonomiese probleme het egter die arm tuisland geteister en die bevolking kon nie deur ’n sterk etniese saamhorigheid verenig word nie. Met die afskaffing van die tuislande in die nuwe Suid-Afrika het Lebowa ook as ’n staatkundige entiteit verdwyn. 

• Suid-Sotho
DIE Suid-Sotho is ’n uiteenlopende groep van sowat 3,5 miljoen Suid-Afrikaners, van wie baie in die omstreke van Lesotho woon, asook die geraamde 1,8 miljoen inwoners van die bergkoninkryk Lesotho.

Die Suid-Sotho is in die 1830’s tydens die heerskappy van koning Moshoeshoe I (Mosjesj) verenig. Moshoeshoe het die beheer verkry oor  verskeie groepies Sotho-sprekers wat deur die mfecane verstrooi is. Die mfecane (in Sotho bekend as die difaqane) was ’n tydperk van oorlogvoering en gedwonge verhuisings van Suid-Afrikaanse volkere wat deur die miltante Zoeloekoning Shaka begin is. Dit het van 1818 tot 1840 geduur.

BO: Koning Moshoeshoe I (omstreeks 1786–1870). Sy naam word Mo-sjwe-sjwe uitgespreek, wat verklaar hoekom dit dikwels in ou geskiedenisboeke as Mosjesj aangedui word (soos dit trouens vervorm is deur die Trekkers wat nie sy taal geken het nie). Daar word vertel dat hy in sy jeug 'n beesstrooptog uitgevoer het en daarna—soos die tradisie was—sy eie lof in besing het in 'n gedig wat hy gemaak het. Daarin het hy gespog dat hy soos 'n skeermes was al sy slagoffer, ene Ramonaheng, se baard afskeer het. In sy taal was ’n skeermes shoeshoe (uitgespreek sjwe-sjwe), na die klank wat dit maak wanneer 'n mens daarmee skeer. Daarna is hy goedig Moshoeshoe (Die Skeerder) genoem.

Sommige van die Suid-Sotho-gemeenskappe het verbintenisse gehad met San-gemeenskappe wat net wes van Moshoeshoe se gebied gewoon het. Gevolglik het die taal van die Suid-Sotho, anders as dié van die Noord-Sotho, ’n aantal klapklanke wat met Khoisan-tale geassosieer word.

Die Suid-Sotho van Suid-Afrika is in die apartheidsjare tot die klein tuislandjie QwaQwa gerelegeer, wat aan Lesotho grens.  QwaQwa is in 1974 tot "selfregerende" gebied verklaar, maar hoofminister Kenneth Mopeli het onafhanklikheid verwerp op grond daarvan dat die tuisland nie ’n lewensvatbare ekonomie het nie. In die 1980’s het net sowat 200.000 Sotho’s in QwaQwa gewoon.

Botshabelo, ’n gemeenskap van meer as 300.000 mense, is in 1987 by QwaQwa ingelyf. Amptenare van die tuisland se hoofstad, Phuthaditjhaba, en baie inwoners van die tuisland het beswaar gemaak teen die stap, en Botshabelo is kort daarna ingevolge ’n hofbeslissing aan die Vrystaat teruggegee. Die tuisland het ’n oorbevolkte enklave van brandarm mense gebly totdat die tuislande in 1994 ontbind is.

BO: Die magtige Drakensberg... in hierdie bergagtige wêrelddeel, in die voetheuwels aan die westekant, het Moshoeshoe I in die jare dertig van die negentiende eeu talle Sotho-sprekende verstrooides van die mfecane tot ’n volk verenig.

Foto: JPL / NASA

• Tswana
DIE Tswana (BaTswana), na wie soms as die Wes-Sotho verwys word, is ’n heterogene groep, wat nakomelinge insluit van die eens groot gemeenskappe van die Tlhaping en Rolong, asook die Hurutshe, Kwena en ander klein groepies.

Hul taal, seTswana, is naby verwant aan seSotho, en in die meeste gebiede kan die mense mekaar oor en weer verstaan. Volgens die sensus van 2001 was 8,2 persent (of sowat 3,7 miljoen) van Suid-Afrika se 44 819 778 mense seTswana-sprekend. Daar is ook ’n geraamde sowat 1,5 miljoen Tswanas in Botswana.

In Suid-Afrika woon baie BaTswana in die talle segmente van die gewese tuisland Bophuthatswana, asook in die naburige gebiede van Noordwes en die Noord-Kaap. Noemenswaardige aantalle Tswanas word ook in die meeste stedelike gebiede regoor Suid-Afrika aangetref.

Teen die negentiende eeu was verskeie Tswana-groepe polities afhanklike, losweg geaffilieerde kapteinskappe wat herhaaldelik met Afrikaners in die teenswoordige Limpopo-provinsie gebots het. In die laat negentiende eeu het amptenare van die Boere en die Britte beslag gelê op feitlik al die grond van die Tswanas en dit tussen die Kaapkolonie, Boererepublieke en Britse gebiede verdeel. In 1910, toe Kaapland en Transvaal provinsies van die Unie van Suid-Afrika geword het, het die Tswana-hoofmanne die meeste van hul oorblywende magte verloor, terwyl die Tswanas gedwing is om belasting aan die Britse kroon te betaal. Hulle het geleidelik trekarbeiders geword en veral in die myne gaan werk om ’n bestaan te maak.

Die Tswana-kultuur kom in baie opsigte ooreen met dié van die verwante Sotho-volkere. Die kultuur word onder meer gekenmerk deur ’n ingewikkelde regstelstel, met ’n hiërargie van howe en bemiddelaars, en kwaai strawwe vir oortreders.

Bophuthatswana is in 1977 "onafhanklik" verklaar, hoewel geen land buiten Suid-Afrika die onafhanklikheid erken het nie. Die tuisland het meestal bestaan uit sewe losstaande enklaves naby of aan die grens tussen Suid-Afrika en Botswana. Sy bevolking van sowat 1,8 miljoen in die laat 1980’s het na skatting uit 70 persent Tswanas bestaan. Die res was ander Sotho’s, asook Xhosas, Zoeloes en Shangaans. Nog 1,5 miljoen Tswanas het elders is Suid-Afrika gewoon.

Bophuthatswana se inwoners was baie arm, ondanks die gebied se mineraalrykdom. Die meeste werkers het dan ook elke dag na Suid-Afrika gereis om te gaan werk.

In 1988 was daar ’n opstand toe lede van Botswana se weermag geprobeer het om van die tuisland se president, Lucas Mangope, ontslae te raak. Bophuthatswana het in die jare negentig weer ’n deel van Suid-Afrika geword en die tuisland is amptelik tot niet gemaak ná die Suid-Afrikaanse verkiesing van April 1994.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad