N DIE AFGELOPE tyd het opwindende dinge op die gebied van ruimteverkenning gebeur. Maar die mens van die 21ste eeu het reeds blasé begin raak oor al sulke prestasies. As daar ’n paar dekades gelede bekend gemaak is dat ’n aardse ruimtesnuffelaar (hoewel onbeman) suksesvol geland het op een van die min mane in die sonnestelsel wat ’n beduidende atmosfeer het, sou dit oral voorbladnuus en ’n yslike besprekingspunt gewees het.

Wat inderdaad op 14 Januarie 2005 gebeur het, is dat ’n ruimtetuig op die groot maan Titan van die planeet Saturnus geland het. Die 350 foto's wat gedurende die afdaalfase en ná die landing geneem is en na die aarde gestuur is, het spoedig talle van die tergendste vrae oor die raaiselagtige Titan begin beantwoord.

’n Heeltemal nuwe wêreld het voor die wetenskaplikes ontvou... ’n wasige, vrieskoue een waarin dit nie waterdruppels reën nie, maar druppels van vloeibare metaan (wat op die veel warmer aarde slegs as ’n gas bestaan). Die metaan voed riviere, mere, strome en fonteine op Titan se oppervlak. Die metaan moet blykbaar iewers van binne die maan af kom en word gedurig aangevul—anders sou Titan met sy mindere aantrekkingskrag nie sy atmosfeer kon behou het nie.

Die ruimtetuig wat op Titan geland het, was ’n "ryloper" op ’n ander onbemande ruimtetuig, wat so groot soos ’n bus is, en wat reeds in Julie 2004 ná ’n marathon-reis van sewe jaar van die aarde af in ’n wentelbaan om die planeet Saturnus geplaas is.

Die "bus"—genaamd Cassini—het reeds opwindende inligting oor Saturnus se mane en skouspelagtige ringe ingesamel en moet, as alles volgens plan verloop, nog ’n hele tyd lank met sy epiese verkenningstog daar in die verre vreemde voortgaan.

Die Saturnus-ringe met hul horde mikro-maantjies kan dalk die puin wees van ’n taamlik groot, ysige maan wat aan stukke gespat het, maar Cassini se data kan mettertyd baie meer meer lig op die saak werp. ’n Maan kan ook ’n voedingsbron vir ’n ring wees deur gasse uit te werp wat dan in die ring vasgevang word (lees “Maan van lewe?” heel onderaan hier bladsy).

(Saturnus self is ’n enorme gasplaneet met, benewens sy ringe, ook meer as dertig bekende mane. Die planeet het ’n ekwatoriale deursnee van nie minder nie as 120 536 km, byna tien keer groter as die aarde se 12 756,34 km by die ewenaar, maar Saturnus se digtheid is so gering dat hy op water sal kan dryf.)

Die "ryloper" se naam is Huygens. In die wêreld van ruimteverkenning sal dit seker nog lank gons oor wat hy op Titan "gekiek" het, soos die foto's hierbo toon. Hy het ook die klanke van Titan se stormagtige atmosfeer deur middel van ’n mikrofoon vasgelê.

Huygens is op Kersdag 2004 van Cassini ontkoppel en het sy eie koers ingeslaan in die rigting van die maan—waar hy op 14 Januarie 2005 met behulp van valskerms deur Titan se dik atmosfeer gedring het om ’n sagte landing op die maan uit te voer.

REGS: ’n Voorstelling van Cassini (links) en Hugens (regs)  ná hul ontkoppeling op Kersdag 2004.

Titan, met sy deursnee van 5.150 km, is die naasgrootste maan in die sonnestelsel (ná die planeet Jupiter se Ganymedes) en van die weinig mane in die sonnestelsel wat ’n beduidende atmosfeer het. Die atmosfeer is selfs dikker as dié van die aarde, maar dis natuurlik, soos ons hierbo gesien het, geen lewegewende dampkring vol suurstof nie. 

Die Cassini is genoem na die Frans-Italiaanse sterrekundige Jean Dominique Cassini, wat in die sewentiende eeu nie net vier van Saturnus se mane ontdek het nie, maar ook die vreemde gaping in die ringstelsel wat nou die Cassini-gaping genoem word. Die moedertuig Cassini is met twaalf en die Huygens ses baie sensitiewe instrumente toegerus om al die belangrike kenmerke van die Saturnus-sisteem te ondersoek waaraan die ruimtetuie se ontwerpers kon dink. Verskeie verskillende ondersoeke, altesaam 27,  is of word nog beoog.

Die massiewe moedertuig het by lansering byna 5.300 kg geweeg, waarvan meer as die helfte brandstof vir trajekbeheer was. Die massa van die Huygens-snuffeltuig, wat nou sy laaste rusplek op Titan gevind het, is om en by 350 kg. Die Huygens is genoem na die voortreflike Nederlandse wetenskaplike Christiaan Huygens, wat Titan in 1655 ontdek het. In 1659 het hy ook aangekondig dat die vreemde "mane" van Saturnus wat Galileo in 1610 gesien het, in werklikheid ’n stelsel van ringe om die planeet is. Huygens was boonop beroemd vir sy uitvinding van die slingeruurwerk, die eerste akkurate tydmetingstoestel.

Die Cassini-Huygens het met ’n groot ompad na Saturnus gereis. Die rede daarvoor is dat geen bestaande lanseerder soveel krag kon opwek om só ’n groot vaartuig reguit na die afgeleë Saturnus te lanseer nie. Om die lang afstand te kon aflê, moes hy genoeg kon versnel—en dié het hy vermag deur middel van die sogenaamde "slingervel-tegniek" waardeur hy die swaartekragte van ander planete in die sonnestelsel vir hom laat werk het. Hy het eers om die planeet Venus, toe om aarde en toe weer om die planeet Jupiter gaan swaai.

Geen wonder hierdie sending word die mees ambisieuse reis in die geskiedenis van onbemande ruimteverkenning genoem nie.
  
• Cassini-Huygens is ’n saamwerkprojek van die Amerikaanse ruimte-agentskap (Nasa), die Europese ruimte-agentskap en die Italiaanse ruimte-agentskap.

BO: Die Cassini-snuffeltuig het in die begin van Mei 2005 die mees gedetailleerde beeld nog van Saturnus se ringstelsel verkry, waarop selfs 'n ring aangetoon word wat nie deur vorige ruimtesendings opgespoor is nie. Deur radiogolwe deur die ringe te stuur, kon Cassini die grootte meet van die ys- en rotsfragmente waaruit die ringe bestaan. Pers dui streke aan met baie min brokstukkies kleiner as 5 cm. Groen en blou tinte toon streke met deeltjies kleiner as 5 cm en 1 cm. Die breë wit band is die digste streek van ring B, waar twee van die drie radioseine wat uitgestuur is, geblokkeer geraak het.

Foto's bo en onder: NASA/JPL

Cassini se vier jaar lange ruimtesending behels nie net 'n grondige ondersoek na Saturnus se ringe nie, maar ook na sy talle mane, waarvan Titan maar een is (weliswaar die grootste een met 'n deursnee van 5150 km). In die loop van 2005 het die ruimtesnuffelaar ook gaan kyk hoe van die ander mane van naby lyk. LINKS ONDER is die onreëlmatige Hyperion, wat met sy deursnee van slegs nagenoeg 225 km nogal soos 'n spons lyk. REGS ONDER is die maanlandskap van Tethys—omtrent 1070 km in deursnee—met die kennelike vorm van 'n "maan" soos ons eie een.

Maan van lewe? Die “tier” in die ys... REGS: ’n Geweldig interessante maantjie van Saturnus is Enceladus. Volgens navorsers van die Cassini-projek kan dit selfs die beste plek wees om na lewe elders in die sonnestelsel te soek. Enceladus bevat naamlik eenvoudige organiese molekules, asook water en hitte, die bestanddele van lewe. Sy oppervlak bestaan weliswaar feitlik heeltemal uit waterys, maar die maan kan ’n kern van gesmelte gesteentes hê met temperature bokant 1.100 grade C. Enceladus het ’n atmosfeer en daar is sterk tekens dat die gasse wat die atmosfeer vorm uit krake in die oppervlak ontsnap, wat weer daarop dui dat daar bes moontlik vloeibare water onder die ys is. Die Cassini-span het die krake, wat naby die suidpool lê, die bynaam “tierstrepe” gegee. Die strepe is duidelik op hierdie foto te sien. ’n Warm see onder die ys waarin vreemde lewensvorms voorkom? Dit klink fantasties, maar wetenskaplikes sluit nie die moontlikheid uit nie! • Enceladus, die sesde grootste maan van Saturnus, het ’n deursnee van sowat 500 km—ongeveer een sesde die grootte van die aarde se maan. Sy effens elliptiese wentelbaan is omtrent 238.000 km ver van sy moederplaneet, op die vlak van die Saturnus se ewenaar. Dit blyk dat die gasse wat Enceladus genereer, meestal waterdamp, honderde kilometers ver in die ruimte uitskiet voordat dit uitsprei om uiteindelik Saturnus se E-ring te vorm.    Foto: Nasa / JPL / SSI

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad