Tooi jou in rooi, my rooibloed-vrou om my vir altyd aan jou voete te hou                              - HvD, Vir Tokkie DIE BESTE DING  EEN middag, vroeërig in 1962, stap die huisvoorsitter van Kollege-tehuis op die Tukkie-proefplaas ewe vernaam in die lang gange van die eerstejaars-vleuel af. Almal moet hul meisies se foto's uithaal en wys. Die kommentaar was nie bedoel om ienk-ego's te streel nie. 'n Eerstejaar in Ingenieurswese, Dirk C. du Toit (latere regsprofessor en Adjunk-minister van Landbou in die ANC-regering) diep 'n foto'tjie op van 'n vrolike skoolmeisie met 'n sonkyn-glimlag. "Pure kind," is die bevinding. "Maar h'm, 'n oulike kind. Wat sien sy in 'n vent soos jy?" Min het ek geweet ek kyk op daardie oomblik na die gesiggie wat oor 'n tydperk van veertig jaar my foto-albums -- en my lewe! -- sou oorheers. Tokkie van Wyk, gedoop Gesina Susara, 'n talentvolle Bultfonteinse dogter. Vir haar weduwee-ma, Marietjie, was die hele dorp lief. Haar broer, Fanie, my portuur, was op sy dag ‘n uitblinker-sportman. Die nimlike Fanie het 'n jaar of drie tevore vriend en vyand verras deur vir die steratlete van stedelike spogskole weg te hardloop en die Suid-Afrikaanse 440-tree-kampioen vir seuns onder negentien te word. Drie van sy atletiekrekords staan nou al 45 jaar ongeskonde by die Hoërskool Bultfontein.  Dis glo die plate duwweltjies op Bultfontein se atletiekbaan wat hom sy bene - en sy kaalvoete! - leer  dra het. Tokkie (kort vir Tokkelossie, haar pa,  Kotie, se naam vir haar omdat sy so ‘n kortetjie was) was in my primariusjaar in standerd nege, 'n kranige pianis met 'n string Unisa-sertifikate en diplomas agter haar naam (o.m. Klavier, finaal, met eervolle vermelding). Dirk wat van Boshof gekom het, was ook 'n doring op die klavier, maar het Kollege se seniors vervreem toe hy -- weens akademiese redes nogal! -- weier om op Lentedag sy koshuis te gaan verteenwoordig met sy gevoelvolle vertolking van die  destydse treffer Tell Laura I love her. Ek het jare lank met die idee geloop dat Tokkie en Dirk se paaie by die Bloemfonteinse Kunswedstryd ewe onskuldig gekruis het. Onlangs het sy my reggehelp: dit was eintlik op 'n piekniek by Maselspoort. Ek sou eerlik eersgenoemde scenario verkies het.   'n Kunswedstrydfoto uit daardie era het nietemin 'n buitengewone geskiedenis. Dit is een van Bultfontein se volkspelegroep van 1961 wat op Die Volksblad se voorblad verskyn het. Tokkie, die swartkoppie in die middel, maak in haar klassieke wit Voortrekkerok 'n treffende prentjie  --  een wat dadelik die oog vang van 'n jong koerantleser,  Johan de Necker. Hy was in matriek aan die Grey-kollege. Hy wóú  die meisie op die koerantfoto ontmoet. Ten einde raad skryf die beenaf skoolseun (nou iewers 'n mediese dokter)  aan die geamuseerde skoolhoof hy moet asseblief help: wie is hierdie meisie op die foto, waar kan hy met haar in aanraking kom? "U daadwerklike optrede sal waardeer word." Ongelukkig vir hom, was die skoolhoof 'n verstandige man. Vir vreemde wolwe was hy uiters bedug! Toevallig het Johan ook 'n Kollegeman en 'n Tukkie geword. Hy, ek en Dirk du Toit was in 1962 saam in die koshuis -- al drie salig onbewus van die Tokkie-raakpunt in ons lewens.  (Ek sê graag: die beste Kollegeman het gewen. My liewe gade kap terug: Sy's nie altyd so seker nie.) Tokkie het in 1964 na die Bloemfonteinse Onderwyserskollege gekom. Dirk was nou 'n regstudent aan die Vrystaatse Universiteit. Ek was toe parlementêre verslaggewer van Die Volksblad. 'n Ouer broer van Dirk,  Ben -- ook later 'n regsprofessor, aan die Universiteit van Zoeloeland -- was my kollega. Ben nooi my een aand na 'n partytjie. Daar sien ek toe die nooientjie op die foto die eerste keer in lewende lywe.  Die skamerige standerd-agt-meisie het intussen 'n sprankelende eerstejaar-student geword -- 'n meisie om wie die jong manne draai . 'n Week later was ons eerste afspraak -- 'n middaguitstappie na die restaurant op Naval Hill. Vir Kersfees is ek Bultfontein toe. 'n Paar maande later kom kuier sy in die Kaap saam met my ouers in die parlementêre Paasreses. 'n Jaar later, op haar twintigste verjaardag, 15 Maart 1966, steek ek 'n verloofring aan haar vinger. Die besoek aan die Kaap sorg vir die eerste Tokkiefoto in my albums: 'n stippeltjie in die hoek van 'n kabelkarretjie by Tafelberg. Daarna volg die foto’s vinnig: verlief, verloof, getroud, moedertjie… Voor die Groot Dag -- op 'n snikhete Oujaarsdag, 31 Desember 1966, op haar tuisdorp Bultfontein --  veroorsaak 'n foto (wat ongelukkig nêrens in 'n album behoue gebly het nie) vir 'n hele opskudding. Ek neem waar as nuusredakteur van Die Volksblad en stuur die hooffotograaf, Lappies Labuschagne, om vir die voorblad 'n foto te gaan neem van 'n paar mooi onderwyseresse wat na die aanbreek van die vakansie nog puntestate en rapporte afrond. Dit is al amper te laat toe hy die foto voor my neersit: so tegnies perfek soos al Lappies se foto's. Maar krisis, wie is een van die drie op die foto? Niemand minder nie as die waarnemende nuusredakteur se verloofde! Daarvoor het ek nie kans gesien nie -- ek was darem nie meer so voortvarend soos toe ek in 1961 al om die derde uitgawe 'n foto van my destydse droomnooi in Die Perdeby laat pronk het nie!  'n Alternatiewe foto van enige betekenis was nie beskikbaar nie. Ek gryp toe maar een van 'n buitelandse foto-agentskap wat al dae in die in-mandjie gelê het: twee meisies in sjoebroekies wat op lere staan en met lang besems 'n olifant se rug was -- ek meen in San Diego se dieretuin. Swak Piketberg! Tussen my en Lappies het harde woorde geval ('n eufemisme) en Tokkie is streng vermaan: as jy voortaan 'n persfotograaf sien, maak dat jy wegkom! Ek en Willie Kühn, latere redakteur van Beeld en Huisgenoot, was tot met die huwelik woonstelmaats. Tokkie het saans kom kuier en kosmaak. Een aand in die kombuis konfronteer sy Willie met die vraag: "Wat is 'n ballas?" "Ekskuus?" Sy herhaal die woord, en verduidelik die rede vir haar navraag. 'n Seuntjie in haar klas het kom kla 'n maatjie sê sy ballas. Omdat sy -- o soete onskuld! --  nie geweet het watse ding dit is nie, het sy van die aangeleentheid korte mette gemaak met 'n besliste: "Ag nee, man, gaan sit." Willie het keel skoongemaak en diplomaties geantwoord:  "Ek stel voor jy vra vir Hennie nadat julle getroud is!" Ewenwel, die getroud-kom was net enkele maande later. In die N.G. kerk neffens die ou begraafplaas op Bultfontein, met rye grafstene as dekor op verskeie van ons troufoto's. 'n Mens se troudag onthou jy, selfs al is dit in bitterheid. Myne kan ek om verskeie redes -- maar gelukkigheid nie uit bitterheid nie! -- nooit vergeet nie. Een herinnering is natuurlik die jong bruid aan my sy. Vir my was sy te mooi vir woorde! In haar bruidsglorie het my Volksblad-kollega Kas Dreyer, soos Lappies 'n knap fotograaf, haar gelukkig op pakke pragfoto's verewig. 'n Tweede herinnering is die oorweldigende vreugde in die hart van daardie dag, 'n vreugde wat voortduur omdat die verbintenis wat aangegaan is, die beste ding bly wat my in my meer as 60 jaar op aarde oorgekom het. Die derde is die onbeskryflike Desemberhitte wat veral die blomme -- 'n trougeskenk van Frank Budd, Zola se vermoorde pa -- en die arme bruidegom in sy gitswart pak behoorlik opgedreun het. Dan het my Kollegemaats teenwoordig die bruidegom boonop so deeglik geborsel dat sy boude brand – nie die laaste keer dat ek dit in die huwelik hotagter gekry het nie! Die vierde is 'n stuk sabotasie, waarvan die oorsprong en motief tot vandag toe 'n raaisel is. Die ontdekking daarvan, slegs ure voor die koster, Oom Willie Botes,  die huweliksklokke sou laat lui, was soos 'n dolksteek in die hart. Al die dokumente vir die huwelik -- so sorgvuldig in 'n hoekie van my koffer versteek -- het  spoorloos verdwyn! Onthou, die bruid was minderjarig. En dit was die dae van gebooie en 'n gebooiebrief, waarsonder 'n huwelik nie wettig voltrek kon word nie. Gelukkig is ons deur my neef Bertus du Plessis in die eg verbind -- 'n goeie man wat later 'n leraar van die APK (Afrikaanse Protestantse Kerk) geword het en van wie daar tot my spyt 'n politieke vervreemding was. Bertus was bereid om op grond van sy neef se geloofwaardigheid met die plegtigheid voort te gaan. Krisis afgeweer! Ek dink dit was terwyl ons op ons wittebroodsvakansie in Durban was dat snippertjies herkenbare papier van nêrens in 'n buurvrou se agterplaas teen die grensdraad vasgewaai het. Al wat ek kan dink, is dat iemand van Bultfontein nie wou sien dat die troue voortgaan nie.  In die distrik was boerseuns wat by Tokkie flikkers gegooi het. In die gemeenskap was waarskynlik goeie, besitlike siele wat hierdie geliefde dogter uit eie bodem wou beskerm teen die wêreldwyse koerantman wat dalk anderster waardes kon hê.   Die egpaar Van Deventer se eersteling, Johannes Cornelius (Johan), is na amper vyf jaar op 14 September 1971 gebore, dertig jaar na sy pa (1941), sestig jaar na sy oupa, Johannes Cornelius (1911 – 1946) en presies ‘n eeu na sy oupagrootjie, Jacob Hendrik (1871 – 1933). Die nuwe moedertjie bring die baba huis toe in 'n geliefkoosde tabberdjie: rooi, mouloos en met 'n kort-kort rompie -- een van baie rooi uitrustings wat deur die jare in die Tokkie-fotoportefeulje opduik. Die laaste, miskien die mees dramatiese rooi uitrusting, was die moeder van die bruid se gewaad vir ons dogter, Marisa, se huwelik op 30 Desember 2000 met Brent Claassens.  'n Sierlike lang rooi romp is  in 'n stadium van die onthaal uitgeskop ten gunste van 'n selfs nog treffender rooi langbroek. Ses maande na  Johan se tuiskoms was hy terug in die hospitaal  -- na  'n byna noodlottige diabetiese koma. Drie lange maande sou hy daar vertoef terwyl die moedelose pediater -- onervare met die behandeling van 'n baba-diabeet -- sukkel om hom op insulien te stabiliseer. Op Tokkie, jonk en broos, het 'n brei-tyd gewag soos sy of ek nooit kon vermoed het nie: vasbyt-jare wat vinnig volwassenheid en lewenservaring gebring het. Die eise van 'n diabeet grootmaak, wys gou watter staal 'n mens in jou pype het. Ma en seun het 'n unieke tweemanskap geword -- sy is in sy standerd- ses-jaar selfs saam veldskool toe, en was tot in die eerste jare van sy werksloopbaan steeds aan haar seun se sy as vennoot en medewerker in 'n sake-onderneming wat hoë eise gestel het. Maar verniet was dit nie: Johan is al oor 30, hy is getroud en selfstandig, en Tokkie kan tevrede terugkyk op daardie skof in haar lewe. Deur die jare het sy ook verskeie ander bakens geplant. Ek het 'n foto waar sy opkyk na 'n straatnaambord: Tokkiestraat. Daardie Tokkie is die nimlike sy, nie die Technikon OVS nie! Die plek is President Swartpark, Bloemfontein. En die vernoeming is ter herinnering aan haar jare se arbeid as toegewyde en gewilde organiseerder van Die Volksblad se uiters geslaagde kunsmark. Die kunsmark wat in 1982 met 'n beskeie 28 uitstallers tot stand gekom het, was gou, volgens mense wat weet, die grootste en kleurrykste in sy soort in die land. Die eerste Saterdag van elke maand was dit 'n hoogtepunt op die Rosestad se sosiale kalender. Op Kunsmark-Saterdag het gereeld meer mense soggens na Pres. Swartpark gestroom as smiddae na die rugby in die Vrystaat-stadion! By sy vyfde verjaardag – “die grootste verjaarsdagparty wat Bloemfontein nog gesien het” -- was sowat 700 uitstallers op die boeke. Uit alle dele van die land het hulle opgeruk, selfs uit Namibië, Botswana en Lesotho. Günther Brozel, wynmaker van Nederburg, het dit ekstaties beskryf as "Fantasties! Pragtig! Wonderlik! " Tokkie (en haar man) is vir die stigting en die bedryf daarvan vereer met 'n oorkonde van die stadsraad en goue medaljes vir gemeenskapsbetrokkenheid van die Bloemfonteinse Publisiteitsvereniging. Die medalje  wou ek in ‘n stadium teruggee nadat die burgemeester Henri Lerm onsubtiel geskimp het dat ek na die verering gerus ‘n positiewer gesindheid jeens die stadsraad kan aankweek. Hy is die middag huilend uit my kantoor.  In 1991 -- kort voor my vertrek na die Kaap -- begin sy 'n  geskenkewinkel in die nuwe Mimosa Mall. In die karaktervolle klein geskenkparadys met sy straatmark-atmosfeer was van eksklusiewe koperware van 'n private kopersmid in Gauteng tot hout-artikels uit Gouna se bos tot egte Russiese matriosjka-houtpoppies uit Rusland. 'n Getroue klantebasis is gou opgebou. Die afskeid was swaar. Maar gelukkig vir my was haar keuse darem in my guns: sy sou my Kaap toe volg -- al was dit eers twee jaar later, 'n feit wat nogal 'n skindertong of twee aan die klap gesit het. Daar was egter geen intrige nie. Ons wou eenvoudig nie ons kinders se studies in 'n kritieke stadium ontwrig nie.   'n Gunsteling-foto van Tokkie uit resente tye het ek op die omslag gesit van 'n "geskenkboek en gedenkboek" vir vriende en familie met my sestigste verjaardag, op 3 Januarie 2001. Dit is 'n foto wat in ons geliefde winter-wegloopplek, Sabiepark, neffens die Kruger-wildtuin, op die wandelpad langs die Sabierivier geneem is. Links staan Tokkie, duim in die lug. 'n Entjie regs van haar steek die agterstewe van 'n olifant tussen die groen uit -- een van verskeie grootvoete wat ons al op verskillende afstande daar teengekom het. Die onderskrif lui: "Verrassing! Verrassing! 'n Olifant versper skielik Sabiepark se wandelpad op 'n laatmiddagwandeling. Tokkie lyk maar net so houtgerus -- 'n mens kan net nie op die foto sien hoe haar hart bons nie. " Die foto het wyd kommentaar uitgelok het. Danie en Esbé Krynauw van Melkbosstrand het laat weet: "Die foto op die voorblad is klassiek." Ton Vosloo het kort en kragtig opgemerk: "Tokkie maak 'n fraai cover girl".  Daan Eksteen  het geskryf: "Die beste is die voorbladfoto. Ek lees wat jy daaroor skryf, maar Tokkie lyk sprankelend en ek bewonder haar vir die pragtige pose -- komende van 'n ou wat die grootste agting vir die grootste van die Groot Vyf het. Ek sou gehardloop het -- soos Theo Greyling ('n oud-kollega) gesê  het – ‘that the dust so stand.’" Miskien, Daan, sou dit veiliger gewees het as ons ook liewer gehardloop het "that the dust so stand". Maar as die adrenalien pomp, vang  jy snaakse dinge aan! Tokkie is lief vir diere. Pandora, die huppelende maltesie, is jare gelede per vliegtuig deur Marisa van Bloemfontein af gestuur om te kom kuier. Sy kuier steeds -- en word tot in die aarde bederf.  'n Dosyn wit waaierstert-duiwe het hier op Melkbos in ‘n stadium die voorstoep bemors. Hulle is genadiglik uitgedun. In Bloemfontein was daar veerpoot-hoendertjies en 'n skilpad. Iewers in die verlede was daar 'n wit kat, genaamd Strikkies. In Sabiepark is sy veral begaan oor die sjarmante nagapies wat elke aand stiptelik soos 'n Japanse sneltrein (haar beskrywing) of soos valskermspringertjies (vriendin André Visagie se beskrywing) uit alle rigtings op die stoep neerdaal vir 'n skemerhappie. Op die dik dwarsbalk onder die hoë nok van die Bosveldse grasdak is 'n nagapie-nes waaruit 'n kleintjie van tyd tot tyd tuimel. Dié word versorg en vertroetel -- met kombersies, donkerte en flentertjies piesang -- totdat ek al begin wonder het of hulle nie aspres daar van bo af duik ter wille van die koninklike behandeling nie! Klein diertjies -- van duikertjies tot klein seekoeitjies en klein olifantjies  -- ontsluit in haar hart 'n grenslose moederlikheid. Diè sagte kant het ‘n keersy. Sy laat nie met haar sukkel nie. Toe ek in Bloemfontein weer op ‘n dag  my neus optrek vir ‘n koppie tee, gryp sy die gewraakte twisappel en werp dit met geweld by die oop kombuisdeur uit – ‘n ware vlieënde piering!   Dit boonop met die ekstra gewig van ‘n dik porseleinkoppie vol warm Vyf Rose  En met ongewenste "plakkers" wat die suiwerheid van haar duiwe se bloedlyn bedreig, het sy ook min geduld. Hulle word summier nek-om gedraai – ‘n bloederige operasie. .  My vrou kan ook bekwaam prakties wees: 'n ware Gesina Susara. By die huis is sy die nutsman, wat enigiets kan regdokter. Sy ken elke soort verf en elke soort vernis vir elke soort behoefte. En langs Sabiepark se ongesofistikeerde swembadjie het ek haar afgeneem met 'n waardevolle kontrepsie, eiehandig geprakseer, wat bestaan uit 'n langerige hout en 'n stuk tuinslang. Met die primitiewe Bosveld- kreepy- krauly is die bodem in 'n japtrap silwerskoon.  Al wat nodig is, is dat iemand met 'n harde suig (en 'n sluk vuil swembadwater in die mond) die proses aan die gang sit -- 'n takie wat gewoonlik haar  “handlanger” te beurt val. Hector Munro het gesê vroue en olifante vergeet nooit 'n onreg nie. Van olifante het ek nie in hierdie opsig ervaring nie. Maar Tokkie het inderdaad 'n lang geheue. In 'n dankiebriefie skryf ek onlangs dat ek 'n geskenkie hoog waardeer. Sy herinner my toe wrewelrig aan die keer jare gelede, toe ek haar 'n briefie laat opskeur het oor presies dieselfde bewoording.  Dit was in my hoofsubdae toe taalsuiwerheid 'n obsessie was, en ek onwrikbaar geglo het al wat "waardeer" word, is huise en plase.  Geskenke is toe net "op prys gestel"! Sy hou ook nie op om te verwyt nie dat ek, siniese koerantmens, daarvoor verantwoordelik is dat spesiale dae soos Moedersdag en Vadersdag in ons huishouding nie juis met geskenkies en drukkies gevier word nie.  Selfs verjaardae, die so belangrike verjaardae, wil-wil ongemerk verbyglip. Sy het waarskynlik gelyk dat ek nie die mees romantiese man op twee bene is nie. My foto-albums getuig ook daarvan. Voordat sy in my albums verskyn het, kan slegs twee ander meisies met veelvoudige verskynings spog. Die een is Gerdia Neethling, as 't ware in die jaar van my redakteurskap van Die Perdeby daardie blad se inwonende model. Gerdia is met 'n Wes-Transvaalse boer, Gert Pretorius, getroud, en het jonk-jonk treurig verongeluk toe sy op pad na haar huis, naby Lichtenburg, van Klerksdorp af 'n appel laat val het. Toe sy dit probeer optel, het sy beheer oor die motor verloor. Met die ander een, Marie Burger, was ek op skool gekys en dan weer nie gekys nie. In 'n stadium was sy selfs my matriek-kamermaat, Wiekie Moolman, se nooi! Hy het haar in ‘n daad van roerende opoffering  aan my teruggegee. Van haar is daar veral een foto wat nou nog vir die ou man oulik is.  Sy sit met 'n seevakansie op Uvongo en skryf vir haar verre geliefde a la Pat Boone se treffer van destyds  Love letters in the sand. Marie, ook al 60, is nou 'n mev. Van der Linde, wat in Pretoria se omgewing vroutjies in fiksheidsklasse laat les opsê - so ver ek weet. Waarskynlik die opsienbarendste meisie-foto in my skool-album is een volkspele-aand gedurende pouse voor mnr. Frans de Klerk se biologie-laboratorium geneem: ek en 'n nooi wat liewer anoniem sal bly, in 'n innige omhelsing. Vir dié foto moes ek iets soos 'n halfkroon (twee sjielings en 'n sikspens of 25 sent in vandag se geld) uithaal vir Wol Steyn en Blommetjie Viljoen wat, op bestelling, soos wafferse papparazzi die flitse laat blits het. Nee, heeltemal onromanties is ek darem ook nie. Sal ek dan vergeet hoe 'n meisie wat in my matriekjaar in standerd agt was, Chrisna Smalberger, enkele jare gelede by 'n onthaal van die Akademie vir Wetenskap en Kuns tot die verbasing van albei lewensmaats 'n gedig foutloos begin voordra wat ek in matriek vir die skooljaarblad uitgetimmer het. Die titel  “Verlange”. Dit lui soos volg: Vanaand is 'n aand van verlange, Dit klink uit die aandwind se lied. Dit straal uit 'n wolklose hemel Waar 'n eensame ster stil verskiet. Dit spoel soos musiek oor die vlaktes, Deur die paddas se koor in die vlei; Ja, vanaand spreek jou stem weer so helder En kom weer jou droombeeld na my. Vanaand leef jy weer in my drome; Ek sien weer jou oë se blou, Verruk deur jou ewige skoonheid Tot die hemelse visie verflou. Helaas, daardie droom is verganklik En sterf weg in die duistere niet. So kort en so skoon is sy duurte Soos die eensame ster wat verskiet. Maar wat baat dit om net te bly hunker, Jaar in en jaar uit te verlang? Ek sien steeds 'n ster aan die hemel En ek hoor nog die aandwind se sang.      Bietjie stroperig. Maar dankie, Chrisna, waar jy ook al is, vir die herinnering.  Deesdae dig ek egter net vir Tokkie, soos te sien in die versie bo die titel van hierdie hoofstuk. (Uit die boek In Kamera, gepubliseer deur Protea Boekhuis in 2003) Volgende bladsy