Maar wat die duur ook al is, dit het mense deur alle eeue heen onberekenbare skade berokken en baie lewens geëis. En tog, hoewel ons reeds sedert die vroegste tye met tornado's te kampe het, weet ons steeds nie alles omtrent hul ontstaan en ontwikkeling nie.

Waar tornado's ontstaan en hoe hulle van orkane of siklone verskil

ONS weet wel dat die tornado aan die donderstorm verwant is. Ons weet ook dat geen ander atmosferiese versteuring op ons planeet so gewelddadig is nie.

Om ’n tornado te probeer verstaan, moet ’n mens natuurlik allereers begryp wat wind is. Die lug om ons heen is selde indien ooit heeltemal stil. Dit beweeg feitlik altyd, horisontaal oor die aardoppervlak heen, asook op en af. Bewegende lug word wind genoem, soos almal weet.

Maar lug beweeg eintlik om die wanbalans te herstel tussen verskillende gebiede waar daar verskillende hoeveelhede lug is. Omdat die aarde voortdurend om sy as wentel en kol-kol minder of meer deur die son verwarm word, ontstaan daar lugmassas met verskillende digthede. Die lug in ’n lugmassa met groot digtheid (hoë lugdruk) beweeg altyd na ’n gebied met ’n kleiner digtheid (lae druk).

Kyk maar na ’n weerkaart. Daarop sal jy dikwels selle van hoë druk (antisiklone) en selle van lae druk (siklone) sien. By ’n laagdrukstelsel kolk die wind rondom die laagdruksentrum, van buite af binnetoe. By ons in die Suidelike Halfrond maal die wind regs om saam met die horlosiewysers, maar net mooi andersom in die Noordelike Halfrond.

Dit gebeur baiemaal in die tropiese breedtes dat die drukverskil tussen die kern en die lugmassas aan die buitekant só groot is dat hierdie tropiese siklone of orkane vernietigende windsterktes bereik. Maar só ’n sikloon en die tornado is twee baie verskillende dinge.

Tropiese siklone is verskynsels wat oor geweldig groot gebiede kan voorkom. Hulle kan aanvanklik minder as 100 km breed wees, maar dit kan selfs tot 800 km aangroei. Dit gaan gepaard met hewige winde van tot 200 km/h. Verbasend genoeg heers daar ’n rare kalmte in die sentrum van die sikloon—’n betreklik stil en wolklose gebied van tussen 10 en 30 km wat die oog genoem word. Met die wind se besonder vinnige draaibewing word daar naamlik ’n middelpuntvliedende krag in werking gestel wat die lug en wolke na buitentoe uitdruk.  

	LINKS: 'n Sikloon, ook genoem  'n orkaan, 'n tifoon of selfs 'n willy-willy, afhangende van waar op aarde hierdie enorme maalkolk in die atmosfeer voorkom. Sulke tropiese siklone kan honderde kilometers breed wees.
REGS: Sikloonvorming is nie net 'n aardse verskynsel nie. Hier is een op die planeet Mars!

 

Op sy beurt ontstaan ’n tornado weliswaar ook deurdat lug as gevolg van ’n lae druk in ’n maalbeweging kom, maar die reikwydte is baie, baie kleiner as dié van ’n sikloon. By die tornado ontstaan ’n laagdrukstelsel met ’n gemiddelde deursnee van 1 km, en in ’n toestand van geweldige onstabiliteit word lug van onder af met ’n kolkbeweging in ’n donderwolk ingesuig.

Só ’n tornado lyk soos ’n lang, dun, effens geboë tregterpyp.  Dit kan 100 tot 1500 meter hoog strek—van ’n paar meter tot ’n kilometer breed waar dit aan die grond raak.

Dit beweeg soos ’n reusagtige slang of draak met die kop omhoog oor die landskap terwyl die lug om die geweldige lae druk in die sentrum daarvan werwel. Die meeste tornado’s—maar nie almal nie—roteer soos die siklone regs om in Suidelike Halfrond en links om in die noorderwêrelde.

Tog vertel navorsers dat die windsnelheid in ’n tornado nie naastenby so supersonies sterk is as wat mense voorheen gereken het nie. Die tornado wat in 1990 byna 3000 huise in Welkom verniel het, het byvoorbeeld teen "net" iets meer as 250 km/h in die rondte getol en teen 45 km/h aangeskuifel voordat hy hom in die oop veld uitgewoed het. Tornado’s bly nogtans die vinnigste winde wat daar is. In 1999 het die kragtigste een wat nog ooit opgeteken is, met windsnelhede van tot 512 km/h in die Amerikaanse staat Oklahoma toegeslaan.

Plaaslike kenners vertel dat daar eintlik baie meer tornado’s in Suid-Afrika voorkom as dié waarvan ons te hore kom. Dit is omdat ons platteland so yl bevolk is dat baie van hierdie soort storms betreklik ongesiens verbygaan. In die digter bewoonde sentrale deel van die VSA, byvoorbeeld, is dit egter ’n ander storie. Met sowat 700 tornado’s en 120 tornado-sterftes per jaar in daardie gebied is dit geen wonder dat die Amerikaners baie meer bedag op die gevaar is nie.

BO: Wanneer ’n tornado oor die see woed, word van ’n waterhoos gepraat, omdat enorme hoeveelhede water daardeur opgesuig word. Op hierdie ou illustrasie uit 1869 verkeer ’n seilskip in groot gevaar as gevolg van veelvuldige waterhose.

Uit: “Les Meteores”, Margolle et Zurcher, 3de UItgawe, 1869 Bladsy 126 / Historic NWS Collection / NOAA Photo Library

Wat jy moet doen in ’n tornado

TORNADO’S kan wel in sekere mate voorspel word deur op te let na die besondere weerstoestande wat tot hul vorming kan lei, dog meestal slaan hulle met hul brute venyn uit die bloute toe.

Maar waar moet ’n mens dan wegkruip wanneer ’n tornado woed? Die enigste plek wat doodveilig is, is ’n ondergrondse kelder, maar min Suid-Afrikaanse huise het sulke kelders. Daarom raai kenners aan dat ’n mens langs ’n binnemuur onder ’n stewige meubelstuk moet skuiling soek.

Só word vertel dat iemand in Amerika op ’n keer onder ’n tafel ingekruip het en dat die hele huis rondom die persoon en die tafel weggestroop is. Toe die tornado bedaar, kon hierdie geluksvoël doodeenvoudig onder die alleenstaande tafel uitkruip.

As ’n mens in ’n motor of ander motorvoertuig ry, is jy uiters kwesbaar in só ’n werwelstorm. Hou dadelik stil. Indien jy jou in die oopte bevind, hardloop na laagliggende grond en weg van enige motors, wat dalk oor jou kan rol. Lê plat met jou gesig na onder terwyl jy jou agterkop met jou arms beskerm.

En, wanneer die tornado verby is, moet jy onder geen omstandighede in ’n gebou bly wat beskadig is nie. Die hele struktuur kan steeds ineenstort—met rampspoedige gevolge.