Namate die dekades verbygaan, is daar ál minder mense wat nog iets daarvan kan onthou: die handvol somber, uiters droewige jare van 1939 tot 1945 toe die wêreld gebrand het. Maar waarom het dit dan gebeur? Wie was die groot leiers en die belhamels? En waar het die groot veldslae plaasgevind wat die geskiedenis van die aarde onherroeplik sou verander? Hier is die verhaal van die Tweede Wêreldoorlog in neutedop…
 

 
Wat die oorlog veroorsaak het

RUWELIKE foute veroorsaak oorloë, op oorloë volg vredesverdrae en met vredesverdrae word weer gruwelike foute gemaak. Dan begin die oorlogvoering opnuut.

Só was dit ook met die Tweede Wêreldoorlog, wat primêr die gevolg was van lelike misrekeninge wat aan die einde van die Eerste Wêreldoorlog gemaak is. Die verpletterdes is naamlik selfs verder in die grond ingetrap eerder as om iets van hul nasietrots te probeer begryp en darem ’n bietjie respek daarvoor te toon.

Ingevolge die Verdrag van Versailles, wat die Eerste Wêreldoorlog tot ’n einde gebring het, moes die verslane Duitsers geweldige opofferinge maak. Duitsland moes die provinsie Elsas-Lotharinge teruggee, wat hy in 1870 van Frankryk verower het. Boonop moes 'n "korridor" tussen Wes-Pruise en Oos-Pruise aan Pole gegee word, waardeur die twee Duitse provinsies van mekaar afgesny is.

Voorts moes 'n groot deel van die Duitse steenkool- en ystervelde in die weste aan Frankryk en in die ooste aan Pole oorhandig word. Al Duitsland se kolonies is ook van hom afgeneem en op die koop toe moes die Duitsers alle skuld vir die oorlog aanvaar en daarvoor betaal. Die oorlogskuld het, as dit na vandag se geld oorgeskakel sou kon word, miljoene der miljoene rande beloop.

Om alles te kroon moes Duitsland hom ontwapen—deur sy vloot aan Engeland en Amerika te oorhandig en sy leër tot die onbeduidende 100.000 man te beperk. Hierdie leërtjie is selfs verbied om vliegtuie, tenks en swaar kanonne te hê, terwyl Duitsland ook geen oorlogskepe en geen duikbote kon besit nie.

Kragtens die vredesverdrag sou dit die begin van algemene ontwapening wees, maar die res van Europa het tot die tande bewapen gebly. Party lande het hulle ná die oorlog selfs op groter skaal as ooit tevore bewapen.

Van die begin af was daar groot ontevredenheid en teleurstelling met die vredesverdrae in die verowerde lande, en versiende mense elders sou dan ook groot probleme vorentoe verwag. Nie verniet nie. Trouens, tussen 1919 en 1939 was daar meer as een ernstige krisis in Europa weens foute wat in Versailles gemaak is.

Suid-Afrika se bekende staatsman en veldheer genl. J.C. Smuts, wat hierdie gevolge voorsien het, het dan ook aanvanklik geweier om die Vredesverdrag van Versailles namens Suid-Afrika te onderteken.

Só het die Nazi-diktator Adolf Hitler dan die vernedering van sy volk by Versailles aangegryp—eintlik uitgebuit, sal baie ontleders sê—om Duitsland tot ’n ontevrede groot moondheid te ontwikkel wat daarop uit was om soveel moontlik terug te wen wat hy verloor het. Die ambisieuse Hitler het egter ook sy eie agenda gehad. Om sy mag uit te brei wou hy ook alle Duitsers in een ryk te verenig. Die eerste groot stap in hierdie rigting was die inlywing van Oostenryk by die Duitse Ryk in Maart 1938.

Ander dade van aggressie deur die sogenaamde Spilmoondhede (sien later) wat die Tweede Wêreldoorlog voorafgegaan het, was Duitsland se anneksasie van Sudetenland in September 1938 en Tsjeggo-Slowakye in Maart 1939; Japan se verowering van Mantsjoerye (1931); Italië se verowering van Abessinië (1935/'36); Japan se inval in China in 1937; en Italië se verowering van Albanië (April 1939).

Maar dit was die groot wrywingspunt—die Poolse korridor— wat uiteindelik die Tweede Wêreldoorlog laat ontbrand het. Dit het uitgebreek nadat Duitse leërs Pole op Vrydag 1 September 1939 binnegeruk het om die "onreg" te herstel wat hulle in Versailles aangedoen is. Europa was aan die brand…

Hoe die oorlog verloop het

IE TWEEDE WÊRELDOORLOG  het van 1939 tot 1945 geduur en was die vernietigendste oorlog wat nog ooit deur die mens gevoer is. Die strydendes was die sogenaamde Geallieerdes, met Brittanje, Amerika, die Sowjet-unie, China en Frankryk as leiers, teen die sogenaamde Spilmoondhede, naamlik Duitsland, Italië en Japan.

Suid-Afrika het hom, vanweë sy bande met Brittanje, ook by die Geallieerdes geskaar. Benewens Brittanje, Amerika, die Sowjet-unie, China, Frankryk en Suid-Afrika was daar nog 45 ander lande in die Geallieerde kamp.

Belangrike leiers van die Geallieerdes was Brittanje se Winston Churchill, Amerika se Franklin D. Roosevelt, die Sowjet-unie se Josef Stalin, China se Tsjiang Kai-Sjek en Frankryk se Charles de Gaulle.

BO: Die Geallieerdes se sogenaamde Groot Drie.
Van links is Stalin, Roosevelt en Churchill.

Foto: US Library of Congress

By die Spilmoondhede sou Duitsland se Adolf Hitler en Italië se Benito Mussolini weer hul name in geskiedenisboeke verewig—ofskoon in ’n veel minder gunstige sin as verskeie van die helde van hul teenstanders. Die oorlogstydse leier van Japan, keiser Hirohito, was bloot 'n simboliese figuur wat nooit laat blyk het hoe hy self voel nie. In werklikheid was hy teen die oorlog gekant. Die destydse premier, Todjo Hideki, het 'n groter sê in Japan se oorlogsake gehad.

LINKS: Mussolini (links) en Hitler van die Spilmoonhede.

Soos gesê, was dit die Duitse inval in Pole op 1 September 1939 wat die vonk vir die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog verskaf het. Op 3 September verklaar Engeland en Frankryk oorlog teen Duitsland. Op 17 September ruk die Russe Pole binne; op 27 September gee Pole oor en twee dae later word dit tussen Rusland en Duitsland verdeel.

Op 30 November 1939 breek oorlog tussen Rusland en Finland uit, wat tot 12 Maart 1940 duur toe Finland aan die Russiese eise toegee. In 1941 het Finland Duitsland gesteun in die aanval op Rusland.

In April 1940 verower Duitsland eers Denemarke en daarna Noorweë. Daarna kom daar lewe in die oorlog in die Weste toe Duitsland sy offensief op 10 Mei 1940 open en Nederland op 14 Mei, België op 26 Mei en Frankryk op 22 Junie moet oorgee. In die offensief is die Britse mag teen die kus vasgedruk by Duinkerken, waarvandaan oor die 337 000 troepe met allerlei soorte vaartuie na Engeland ontruim is.

Intussen het Italië op 10 Junie 1940 aan Duitse kant tot die oorlog toegetree.

Ná die oorgawe van Frankryk begin die Duitse lugaanvalle op Engeland, die sogenaamde "Slag om Brittanje", ter voorbereiding van ’n inval. Van Augustus tot Oktober 1940 het die Duitse lugmag die Engelse stede op ’n ongehoorde skaal gebombardeer, maar die Britse lugmag het dit reggekry om die Duitse bomwerpers al hoe meer in toom te hou. Die Duitse aanvalle is afgeslaan en dit het Engeland moontlik van ondergang gered.

Toe val Duitsland die Balkan binne waar die Grieke die aanvallende Italianers teruggedryf het. Van 6 tot 27 April 1941 verower Duitsland Joego-Slawië en Griekeland en neem Kreta in die volgende maand in ondanks verbete Britse weer­stand.

Op 22 Junie 1941 val Duitsland vir Rusland aan met die hulp van Finland, Hongarye en Roemenië. Die Russe word teruggedryf tot by Moskou en Stalingrad; die Oekraine word verower en die olievelde van Bakoe bedreig (1941/’42). In die begin van 1943 kom hier die keerpunt toe die Duitse leër hom by Stalin­grad moet oorgee (2 Februarie 1943).

Intussen het Japan onder leiding van sy premier Todjo Hideki tot die stryd toegetree deur op 7 Desember 1941 die Amerikaanse vlootbasis Pearl Harbor te oorval. Hierdeur is die Amerikaanse vloot in die Stille Oseaan uitgeskakel en Amerika in die oorlog ingesleep. Op 11 Desember verklaar ook Duitsland en Italië oorlog teen Amerika.

BO: ’n Toneel op die rampdag in Desember 1941 toe die Amerikaanse vlootbasis Pearl Harbor deur die Japanners oorval is. Dit het Amerika genoop om ook tot die oorlog toe te tree.

Foto: U.S. National Archives and Records Administration

Daarna maak Japan hom in die volgende ses maande meester in die Ooste totdat sy voorgenome inval in Australië gekeer word deur die Amerikaanse vlootoorwinning in die Koraalsee op 7 Mei 1943. Hierna is die Japanners geleidelik terug­gedryf en die Japanse vloot grotendeels vernietig.

In Oos-Afrika het die Italianers in 1940 die Britse gebiede aangeval. Hierheen is Suid-Afrikaanse troepe gestuur nadat die Unie-parlement op voorstel van genl. J.C Smuts (en teen die voorstel van die destydse eerste minister genl. J.B.M. Hertzog) op 6 September 1939 besluit het om teen Duitsland oorlog te verklaar en genl. Smuts in April 1940 besluit het om Unie-troepe buite die grense van die Unie te stuur. Op 19 Augustus 1940 was Brits-Somaliland deur die Italianers verower.

Op 5 April 1941 het Suid-Afrikaanse troepe Addis Abeba binnegegaan en ses weke later het die Italiaanse leër onder die hertog van Aosta hom aan genl. Dan Pienaar oorgegee. Op 13 September 1940 het die Italiaanse aanval op Egipte begin. Hulle is deur die Engelse teenoffensief teruggedryf.

In Februarie 1941 gryp die Duitsers onder genl. Erwin Rommel in en die Engelse word teruggedruk. In Julie 1941 stuur genl. Smuts die 1ste en 2de SA divisie na Egipte om hulp te bied aan die terugvallende Engelse onder Wavell. Op 23 November 1941 ly die SA leër sy eerste ernstige verliese by Sidi Rezegh in 'n poging om deur te dring na Tobruk. Die stryd het heen en weer beweeg.

In die laaste groot opmars van die Duitsers is die hele Suid-Afrikaanse 2de divisie, sowat 13 000 man, saam met ongeveer
17 000 ander troepe by Tobruk krygsgevangenes gemaak. Die keerpunt het gekom toe die Engelse generaal Bernard Montgomery vir Rommel by El Alamein beslissend verslaan het (23 Oktober - 2 November 1942). In Mei 1943 is die Duitsers en Italianers in Noord-Afrika tot oorgawe gedwing.

Die SA landmagte is toe omgeskep in die Sesde Gepant­serde Divisie onder genl. Evered Pople. Hierdie divisie het deelgeneem aan die inval in Italië, wat begin het op 3 September 1943 nadat die regering van Mussolini reeds op 25 Julie geval het en Mussolini gearresteer is.

Op 8 September gee Italië hom onvoorwaardelik oor. Op 13 Oktober verklaar Italië oorlog teen Duitsland, sy gewese bondgenoot in die oorlog. Die Duitsers sit wel die stryd in Italië voort, maar word stadig teruggedryf. In September 1944 verower SA troepe Florence, maar die Duitse leër het hom eers op 29 April 1945 in Italië oorgegee.

Intussen is die Duitse lugaanvalle op Engeland af­geslaan en het die Engelse en Amerikaners ter see oppermagtig geword nadat Engelse skeepverliese deur duikbootaanvalle in 1942 ’n hoogtepunt bereik en daarna afgeneem het namate daar meer oorlogsbote beskikbaar geword het vir begeleiding van handelsvaartuie in konvooie.

Uit Engeland is al hoe groter aanvalle met bomwerpers teen Duitsland geloods. Op 6 Junie 1944 land Britse en Amerikaanse troepe onder die Amerikaners se genl. Dwight D. Eisenhower in Normandië. Teen die einde van Julie was die Duitse weerstand daar gebreek. (Lees D-DAG: Die inval in Normandië in Mieliestronk se Laslappie-afdeling.)

In Augustus/September is Frankryk en België bevry. Die groot riviere het die opmars vertraag, maar in Februarie 1945 het die Geallieerdes die Ryn bereik. In die volgende drie maande het die Britte, die Amerikaners en die Franse Wes- en Suid-Duitsland verower.

Die Russe het intussen, sedert die keerpunt by Stalingrad, die Duitsers teruggedruk. Op 12 Januarie 1945 het die laaste groot Russiese offensief begin wat hulle in April 1945 by Berlyn gebring het. Aan die einde van die maand is Berlyn verower.

Op 30 April 1945 pleeg Duitsland se Nazi-diktator Adolf Hitler selfmoord, terwyl Benito Mussolini, die diktator van die Fascistiese Italië, reeds in April deur Italiaanse partisane vermoor was. Daar het nou ’n einde gekom aan alle georganiseerde Duitse weerstand, en op 7 Mei het die Duitse strydmagte hulle onvoorwaardelik oorgegee.

In die Ooste het Japan die stryd voortgesit, hoewel hy so ver teruggedryf was dat die Geallieerdes deur die verowering van Iwo-Jima in Februarie/Maart 1945 en van Okinawa in April/Junie 1945 die nodige basisse gehad het vir ’n aanslag op Japan self.

Die einde het egter skielik en dramaties gekom. Op 6 Augustus 1945 is ’n atoombom op Hirosjima afgegooi en ’n tweede op Nagasaki op 9 Augustus. Op 14 Augustus het keiser Hirohito die Geallieerde voorwaardes aanvaar en op 2 September 1945 is die formele oorgawe van Japan onderteken.

REGS: Die paddastoelwolk van die atoombom op Nagasaki. Dit het nagenoeg agttien kilometer bokant die knalpunt in die lug uitgegolf.

Foto: U.S. National Archives and Records Administration

Die Tweede Wêreldoorlog het aanmerklik van die Eerste Wêreldoorlog verskil. Anders as in die laasgenoemde was troepebewings vinnig en met mindere vertragings. Daar was wel tydperke van stagnasie, veral in Italië, maar niks kon vergelyk word met dooiepunt-situasie van loopgraaf-oorlogvoering oor vier moordende jare van 1914 tot 1918 nie.

Byna 400 000 Suid-Afrikaanse soldate was betrokke by die Tweede Wêreldoorlog, onder wie 123 000 swart mense wat in nie-vegtende hoedanighede deelgeneem het. Suid-Afrika se verliese in oorlog was nagenoeg 38 000 man, van wie meer as 9000 gesneuwel of in aktiewe diens gesterf het: 6800 blankes en 2200 nie-blankes (sulke rasse-onderskeidings is altyd gemaak selfs voordat apartheid nog amptelik in ons land bestaan het ).

Wêreldwyd het die oorlog—só is bereken—sowat 64 miljoen lewens geëis (nagenoeg 24 miljoen soldate en 40 miljoen burgerlikes). Die skade aan eiendomme en infrastrukture was onnoembaar groot, om nie eens van die sielkundige letsels op die ganse mensegeslag te praat nie.

Hoofbron vir verloop van die oorlog: Die Afrikaanse Kernensiklopedie onder redaksie van J.P. Scannell; Nasboek.

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad