|
MFIBIEË (in
die klas Amphibia) is koudbloedige diere met ’n rare
lewensloop. In hul jeug kry hulle hul suurstof uit die
water soos visse, maar sodra hulle van gedaante
verwissel en groot word, haal hulle in die lug asem soos
alle landdiere. Op die oog af kan volwasse amfibieë soos
reptiele lyk, maar hulle is in der waarheid heeltemal
ander kreature.
Die naam
amfibie is afgelei van ’n Griekse woord wat “dubbele
lewe” beteken, want die meeste amfibieë vertoef in die
begin van hul lewe in die water en bring die res van hul
bestaan op die land deur.
Die onderklas
Lissamphibia sluit al ons eietydse amfibieë in. Die nog
bestaandes behoort tot drie ordes, naamlik:
• die Anura
(paddas, insluitende skurwepaddas of “toads”);
• die
Caudata of Urodela (die salamanders, insluitende die
molge of “newts”);
• die
Gymnophiona of Apoda (die wurmsalamanders of
blindewurms, wat nie ledemate het nie en uitwendig soos
erdwurms of slange lyk).
Die paddas is
stertloos, die salamanders is langstert-amfibieë en die
wurmsalmanders is, soos ons gesę het, pootloos.
Sekere van
die amfibieë wat baie ver in die aarde se verlede
uitgesterf het, was nie so klein as wat ons bekende
paddas en molge en goeters is nie. Die versteende
geraamte van een wat in rotse by Senekal in die Vrystaat
gekry is, dui daarop dat hierdie kolos van ’n amfibie
langer en miskien lywiger as die gemiddelde volwasse man
was. Danksy dié en ander oorgeblewe fossielreste weet
ons vandag dat sulke aaklige kreature ook wel eenmaal
die aarde bewandel het.
Die meeste
amfibieë is steeds beslis nie wat ’n mens as mooi
diertjies sal beskryf nie. Trouens, baie mense gril vir
hulle, want hul velle is kaal, haarloos, skubloos en
slymerig. Een van die ander eienskappe van amfibieë is
dat hul ribbetjies swak ontwikkel lyk en nooit ’n
borsbeen bereik nie.
Wat hul
bewegings aanbetref, is die padda by uitstek ’n ding wat
spring. Wanneer die spiere in werking kom, werk die
litte soos ’n stelsel van hefbome wat die padda op en
vorentoe skiet. Daar is slegs sekere paddas wat werklik
op hul vier pote kan loop.
Die
langstert-salamanders, wat goed kan swem, doen dit
hoofsaaklik met hul gewoonlik sydelings afgeplatte
sterte. Die stert word heen en weer geslaan, maar
golfbewegings van die lyf en die pote help ook om die
salamander in die water te laat voorbeweeg.
Op hul beurt
beweeg die pootlose wurmsalamanders onder die grond,
asook in los grond en tussen verrotte blare en ander
plantegroei. Hulle maak wurmagtige kronkelings met hul
silindriese liggame, min of meer soos erdwurms.
Alle amfibieë
kom uit eiers, wat in die reël in water tot larwes
ontwikkel, wat dan in volwassenes verander. ’n
Interessante variasie is waar die ontwikkeling in water
“ontduik” word, soos by verskillende soorte paddas waar
die “paddavissie” sommer in die eier self ontwikkel en
die padda die eerste lewenslig as ’n
miniatuur-volwassene aanskou. ’n Uitvoerige beskrywing
van die gewone
lewensiklus van die padda kan elders op die
Mieliestronk-werf gelees word.
Die
opvallendste deel van die gedaantewisseling van die
amfibie (behalwe by die pootloses) is die vorming van sy
vier pote wat sy liggaam op land moet stut. Maar daar is
ook verskeie ander veranderings, soos dat die kieue deur
ander asemhalingsorgane, naamlik longe, vervang word.
Daar is egter ook die longloses, soos ’n menigte
salamandersoorte (Plethodontidae), wat deur die vel en
die weefsels aan hul bekke asemhaal.
Ooglede
ontwikkel voorts ten tyde van die metamorfose by die oë,
wat eweneens verander om hulle by sig buite die water
aan te pas. By paddas en skurwepaddas verdwyn die
paddavissie se stert. En die vel van die amfibie
verander ook en kliere ontwikkel daarin om ontwatering
te voorkom.
By die
skurwepadda, waarvan die vel skurf en met vratte bedek
is, is die vratte ook eintlik kliere, wat ’n ietwat
giftige vloeistof afskei wanneer die meneertjie skrik of
seerkry. Die gifstof beskerm hom teen vyande. Daar word
vertel dat byvoorbeeld ’n hond net een keer aan ’n
skurwepadda sal byt en nooit weer nie.
Maar daar
steek geen waarheid in die ou gelofie dat jy self vratte
sal kry as jy aan ’n skurwepadda raak nie. Tog is dit
verstandig om glad nie aan jou oë te raak, of aan ander
plekke waar die vel sag is, voordat jy jou hande gewas
het nadat jy ’n skurwepadda hanteer het nie.
’n Ander ou
wolhaarstorie is dat daar ’n juweel in die skurwepadda
se kop sit. Aikôna. Sowaar as padda manel dra, jy sal
geen edelsteen in die arme diertjie se harspan vind as
die gierigheid jou dwing om ’n paddaslagter te word nie!
Die enigste
amfibieë wat ons in Suid-Afrika kry, is die verskillende
soorte paddas en skurwepaddas. Amfibiese salamanders
(ook salmanders gespel) kom nie hier in die natuur voor
nie. Ons sogenaamde klipsalmander is geen ambifiese dier
nie, maar kan die ander naam van enigeen van ’n aantal
lewebarende akkedisse wees, byvoorbeeld die
bloukopkoggelmander.
Alle volwasse
amfibieë is vleisvreters (karnivore). Hulle soek ywerig
na diertjies om te verslind, meestal insekte en ander
goggatjies, maar partymaal selfs klein werweldiertjies.
Alge en ander plante word deur sekere soorte amfibieë in
hul larwestadium gevreet, maar sommige larwes is ook
vleisvreters.
Paddavissies
het spesiale skrapers aan die monde wat hulle gebruik
wanneer hulle aan die alge in die water weglę.
’n Paar soorte paddavissies raak partymaal kannibale.
Dan verorber
hulle hul weerlose boeties en sussies en raak baie
groter as die ander paddavissies wat slegs plantvretend
is.
Op hul beurt
is die amfibieë op die spyskaarte van baie diere. Visse,
voëls, soogdiere, reptiele—daar is talle wat selde ’n
lekker paddatjie sal versmaai.
Boonop is daar ook mense
was soms amfibieë eet.
Paddaboutjies
is immers een van die bekende lekkernye van sowel die
Franse as die Chinese kookkuns. Eet en word geëet… dis
maar die beloop van die ou lewe!
Oor paddas as
sodanig is daar taamlik inligting in verskillende
artikels op die Mieliestronk-werf. Hieronder word dus
net na die skurwepaddas gekyk, asook na voorbeelde in
die ander ordes van die amfibieë.
|