
BO: ’n Replika van
die
Engelse ontdekkingsresiger James Cook se skip HM Bark Endeavour
in Cooktown-hawe—soos dit kon gelyk het in Junie 1770 toe Cook
en sy bemanningslede daar aangedoen het om skade aan die skip te
herstel. Cooktown (met ’n inwonertal van slegs 1573, volgens die
sensus van 2001) is vandag die mees noordelike dorp aan die
ooskus van Australië.
Foto: John Hill
(gewysig deur Mieliestronk.com)
(“released to
the public domain at Wikimedia Commons”)
“Dit
wat ons van hierdie land gesien het, lyk bra plat sonder
veel rante, met die aansig groen en bosryk, maar die
seestrand alles wit sand”
— Uit die joernaal van die eerste
reis van die Engelse ontdekkingsreisiger James Cook.
PRAAT
van teleurgesteld—die eerste Europese ontdekkingsreisigers in
Australië was nie waffers geïmponeer nie, om die minste
daaromtrent te sê. Hulle is vertel van ’n enorme vasteland met
moontlik fabelagtige rykdomme, en al wat hulle “doer onder”
gevind het, was ’n buitengewoon groot eiland.
Op die koop toe
was die dele wat hulle daarvan gesien het, droog en dor en
eentonig. En dan het die inboorlinge ook glad geen goud of ander
skatte gehad nie.
Die eerste
Europese ontdekkers was op soek na ’n onbekende suidelike
kontinent wat
Terra Australis Incognita (Latyns vir die “Onbekende
Suidland”) genoem is. Sedert antieke tye is gedink dat ’n
massiewe vasteland in die suide bestaan wat kwansuis die groot
landmassas van die Noordelike Halfrond sou “balanseer”.
BO:
Die veronderstelde Terra Australis is die reuse-vasteland
onderaan hierdie kaart uit die jaar 1570. Die bevinding dat só
’n enorme kontinent glad nie bestaan nie, moet ’n yslike
teleurstelling gewees het vir avonturiers wat oor ’n fantastiese
onontdekte wêrelddeel gedroom het.
Hoewel daar reeds
in die sestiende eeu aansienlike belangstelling in Europa vir
hierdie Onbekende Suidland was, was dit eers in 1605-1606 dat
die Nederlandse seevaarder Willem Janszoon verby die noordkus
van die huidige Queensland geseil het. Die land het hom nie juis
beïndruk nie.
In die sewentiende
eeu is trouens nooit eens geprobeer om dit te koloniseer nie,
omdat net die heel swakste deel, die noordweskus, toe nog bekend
was. Die mini-kontinent is ’n lang ruk Nieu-Holland genoem nadat
Abel Tasman in 1642 van Java rondom Australië geseil en ook
Tasmanië en Nieu-Seeland ontdek het. Maar die belangstelling in
daardie wêrelddeel het getaan.
Eers in 1770 toe
kaptein James Cook van die Britse vloot die massiewe eiland se
aantreklike, vrugbare en dig beboste ooskus verken het, het die
Europeërs besef hoe pragtig Australië is. Cook het die grootste
deel van Oos-Australië vir Brittanje geannekseer en dit
Nieu-Suid-Wallis genoem.
LINKS:
’n Portret uit omstreeks 1775 van James Cook deur die kunstenaar
Nathaniel Dance (detail).
Vir
die eerste keer is daar nou gedink aan die kolonisasie van die
gebied.
Dit was juis in
hierdie tyd dat Engeland sy Amerikaanse kolonies verloor het.
Die Britse tronke was oorvol, sodat nuwe plekke gevind moes word
waar strafkolonies vir misdadigers aangelê kon word.
Toe, in
1788, het sowat 750 gevangenes, 200 Britse soldate, 30 vroue van
soldate en ’n paar kinders hulle in die eerste blanke
nedersetting in Australië gevestig. Dié nedersetting sou later
die stad Sydney word.
Teen die volgende
dekade het vrye setlaars vanuit Brittanje die bevolking aangevul
en is gevangenes vrygelaat. In die dekades wat gevolg het, het
groot groepe immigrante in Australië aangekom, veral ná die
ontdekking van goud in die 1850’s.
Vandag is die
Gemenebes van Australië ’n federasie van ses state
(Nieu-Suid-Wallis, Victoria, Queensland, Suid-Australië,
Wes-Australië en Tasmanië). Die Gemenebes administreer ook twee
interne gebiede, die Noorder-Territorium en Hoofstad-Territorium
wat die hoofstad Canberra en omstreke insluit, asook verskeie
eilande.
Australië se
skoonheid is duidelik te sien in sy uitgestrekte strande, steil
kranse, tropiese vleilande en eksotiese riwwe. Om nie te praat
nie van die unieke dierelewe—wat kangaroes, koalabeertjies en
dingo’s (Australiese wildehonde) insluit.
Maar, anders as
die eerste setlaars, waardeer mense ook vandag die skoonheid van
die land se vreemde woestyn-rotsformasies, sy grysgroen
bloekombome met hul karige skaduwees, sy eindelose vlaktes en
duinevelde, sy leegheid... selfs sy verlatenheid.
Tog het
Australië, soos in ’n mindere of meerdere mate alle ander lande
op die aardbol, ook al sy kwota tragedies gehad. Die land, wat
reeds in sy beboste gebiede deur menige verwoestende bosbrande
geteister is, is in Februarie 2009 rou geskok toe meer as 200
mense dood is in brande wat deur dorpe in die staat Victoria
gewoed het.
|
REGS: ’n
Satellietfoto toon die rookkolom wat op die middag
van 7 Februarie 2009 deur die bosbrande in Victoria
veroorsaak is. Die volgende dag het die rook al tot
by Nieu-Seeland gestrek.
Foto:
NASA |
 |

BO: ’n Blik
uit ’n helikopter op Uluru of Ayers Rock, ’n kolossale
sandsteen-formasie in die Australiese binneland. Die
rots is sowat 3,6 km lank, 2 km breed en troon tot 348
meter hoog oor die omringende landskap.
Foto: “Huntster”,
wat dit by Wikimedia
Commons op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar
het (“released to the public domain”)

BO: ’n Koala teen ’n
bloekomboom—altwee eg Australies.
Foto:
DAVID ILIFF,
wat dit op
hierdie bladsy by
Wikimedia Commons op die wêreldwye web geplaas en gelisensieer
het ingevolge die bepalinge van die
Creative Commons
Attribution ShareAlike 3.0-lisensie.
Kortom, vrye deling en die maak van afgeleide
werke word vergun, mits
DAVID ILIFF
ten volle
erken en dit slegs versprei word ingevolge ’n
lisensie wat identies is aan hierdie een.
Amptelike lisensie
________________________
•
AMPTELIKE NAAM: Die Gemenebes van Australië.
•
GEBIED:
Die
Gemenebes van Australië strek sowat 4000 km van Cape Byron in
die ooste tot Wes-Australië, en sowat 3700 km van Cape York in
die noorde tot Tasmanië in die suide. Sy kuslyn is nagenoeg 36
735 km lank. Die oppervlakte van Australië, Tasmanië ingesluit,
is 7 682 300 vk. km. Die oppervlakte van die vasteland alleen is
7 614 500 vk. km, wat Australië die kleinste vasteland en een
van die grootste lande op aarde maak.
•
HOOFSTAD: Canberra.
•
VLAG: Dit bevat die Britse Union Jack, vyf sterre wat die Suiderkruis
voorstel en een groot ster wat die land se state en territoriums
versinnebeeld.
•
STAATSHOOF: Die Britse monarg (tans koningin Elizabeth) is ook
die staatshoof van Australië. ’n Refenderum is in 1999 gehou om
Australië se status van ’n gemenebes onder die Britse monarg tot
’n republiek te verander. Die voorstel is afgestem.
•
AMPTELIKE TAAL: Engels.
•
VOLKSLIEDERE:
Advance Austra Fair (nasionaal); God Save Queen
(koninklik).
•
GELDEENHEID: Australiese dollar.
• BEVOLKING EN HERKOMS: Vir Julie 2008 is die
bevolking op
21 007 310 geraam. Die meeste Australiërs is van Europese koms,
veral van Brittanje en Ierland, en Engels word deur
nagenoeg 79% van die bevolking as eerste taal gepraat (volgens
die sensus van 2001). Baie van die immigrante kom van
Griekeland, Italië, die voormalige Joegoe-Slawië, Duitsland en
Nederland, en, meer onlangs, Nieu-Seeland en Suidoos-Asië.
Die bevolking kan op
grond van herkoms verdeel word in 92% blank, 7% Asiaties en 1% aboriginaal en andere.
Die meeste van die
sogenaamde
aborigines is vandag van gemengde inboorling- en
blanke afkoms. Die eerste inboorlinge het omstreeks 25.000
v.C. in Australië aangekom. (Daar word gereken dat hulle ook die
Australiese wildehond, die dingo, met hulle saamgebring het.)
Die aborigines
se omstandighede, wat ook al die oorsake mag wees, het al soveel
te wense oorgelaat dat die Australiese regering verskeie
projekte geloods het om hul lot te probeer verbeter. Talle woon
in die buitewyke van blanke gebiede.
•
GODSDIENSTE:
Verreweg
die meeste Australiërs sê hulle is Christene (Anglikaans, Rooms-Katoliek en
ander), maar daar is ook Boeddhiste
(1,9%) en Moslems (1,5%),
terwyl 15,3% geen geloof aanhang nie
(volgens die sensus van 2001).
•
REGERING: Die federale parlement bestaan uit 2 huise wat
ingevolge algemene stemreg verkies word. Die senaat het 76 lede
wat volgens proporsionele verteenwoordiging verkies word—12
senatore word uit elke staat vir 6 jaar elk verkies en 2 uit
albei territoriums word vir 3 jaar verkies.
Die Huis van
Verteenwoordigers het 150 lede wat vir 3 jaar verkies word. ’n
Eerste minister, wat ’n meerderheid in die Huis van
Verteenwoordigers geniet, word deur die goewerneur-generaal
aangewys, wat die verteenwoordiger van die koningin is.
Die eerste
minister is die voorsitter van die Federale Uitvoerende Raad (of
kabinet), wat aan die parlement verslag doen. Elke staat het ook
sy eie regering.
• GEOGRAFIE: Daar is drie hoof-landstreke:
(1) Die
Oostelike Hooglande is ’n amper ononderbroke gordel van
berge, hooglande en plato’s, net verbreek deur die klowe, wat ál
langs die oostelike rand van Australië strek, van Tasmanië in
die suide tot Cape York in die noorde.
Die hooglande val
steil aan die oostekant na ’n vlakte met sanderige strande en
rotsagtige kranse langs die kus van die Stille Oseaan.
Hierdie kusvlakte
kry die meeste reën in Australië. Baie van die plato's is
vrugbaar en is uitstekende boerderygrond. Die suidoostelike
kant, tussen Brisbane en Melbourne, is Australië se digs
bevolkte deel.
Die oostelike
kuslandskap is een van die skilderagtigste en interessantste
dele van die land. In die suide is klein baaitjies en idilliese
sandstrande wat afgewissel word deur majestueuse kranse waarteen
die waters van die Stille Oseaan met volle krag vasslaan.
Verder noord, in
die omgewing van Brisbane, lok die blou branders en wit strande
strome vakansiegangers. Seewaarts lê die Groot Australiese
Walrif (Groot Koraalrif), die grootste en een van die
skouspelagtigste rif-formasies ter wêreld, met sy aangrensende
eilande en met palms omsoomde goue strande.
(2) Die
Sentrale Laaglande, wat van die Groot Australiese Baai in
die suide na die Golf van Carpentaria in die noorde strek, is
oor die algemeen ’n plat streek, deurvleg met rivierbeddings wat
ná swaar reëns sterk vloei—hoewel reën maar skaars is in die
meeste dele van die Laaglande.
In die suidelike
deel word koring verbou, maar meestal is dit te warm en dor vir
gewasse. Vee wei op gras en struike. Die westelik-sentrale deel
is ’n sanderige woestyn. Die meer Eyrie—op 16 m onder seevlak
Australië se laagste punt—lê hier.
Geen groot stede
word hier gevind nie.
(3) Die
Westelike Plato is oorheersend in Australië. Hoewel dit ook
meestal plat is, word dit verbreek deur verskeie groot reekse in
die westelike en sentrale dele. Die sentrale deel is woestyn wat
geleidelik, behalwe in die suide en noordooste, deur gras en
struike bedek word wat vir veeweiding gebruik word.
Daar is twee groot
stede in dié streek: Adelaide en Perth.
•
EKONOMIE:
Australië
het ’n florerende Westers-kapitalistiese ekonomie met die
gemiddelde lewenstandaard gelykstaande aan dié in die
toonaangewende Wes-Europese ekonomieë. Maar die wêreldwye
ekonomiese krisis, wat aan die einde van 2008 begin het, sou ook
Australië nie ongeskonde laat nie.
Foto: NASA
Sedert die Tweede
Wêreldoorlog word die ekonomie oorheers deur mynbou, en minerale
maak ’n beduidende deel van die land se uitvoer uit. Australië
het groot reserwes van steenkool, petroleum en aardgas, uraan,
ystererts, koper, nikkel, aluminiumerts, goud en diamante.
Vervaardiging en
verwerking is hoofsaaklik gemoeid met yster en staal,
konstruksie, olieraffinering en petro-chemikalieë,
voertuigvervaardiging en ingenieurswese.
Die
voedselverwerking- en tekstielnywerhede is op die landbou
gebaseer. Australië is steeds die wêreld se voorste produsent
van wol. Die veeboere boer meestal met skape en beeste, terwyl
die landbewerkers veral graansoorte (meestal koring), suiker (in
Queensland) en vrugte kweek.
Volgens die sensus
van 2001 is 90, 8%
van Australië se
krag toe deur fossielbrandstof opgewek, 8,3% deur waterwerking
(hidroëlektrisiteit) en 0,9% op ’n ander wyse. Australië het
geen kernkragsentrales nie.