|
 |
|
Uitvindsels
in die huis
Die toestelle wat ons lewe geriefliker maak

Die huisvroue van vorige
eeue het dit nie maklik gehad nie. Eers moes hulle byvoorbeeld self
al die gesin se wasgoed met die hand was
(illustrasie REGS) ,
totdat hulle darem wastoestelle gekry het wat met ’n slinger
gedraai kon word
(illustrasie BO).
En toe
die eerste kragaangedrewe wasmasjiene op die mark kom, het hierdie
vroeë apparate weer sonder aansiens des persoons elektriese skokke
uitgedeel. Uiteindelik het die era van die gesofistikeerde
wasmasjien egter aangebreek—maar dié is maar net één van die veilige en veelsydige hulpmiddels wat
die vroue van weleer nie gehad nie...
Historiese
illustrasies: U.S. Library of Congress
|
|
IS ’n uitvindsel om van te droom. Met ’n
strelende melodie word jy uit jou slaap gewek. ’n Meganiese hand
reik uit en gee vir jou ’n koppie stomende koffie aan. Sodra jy die
teken gee, lig die robotagtige hande jou uit die bed uit en plaas
jou in ’n warm bad of onder die stort. Daarna word jy afgedroog,
aangetrek, jou hare gekam en jy na die etenstafel gedra.
Of jy nou mieliepap verkies of graanvlokkies of spek en eiers, jou
masjienhulp sit jou ontbyt vir jou voor presies soos jy dit wil hê.
Dan bring hy jou terug badkamer toe om jou tande vir jou te borsel
en, wanneer jy skool toe of werk toe vertrek, begin hy dinge agter
jou opruim.
Uitvinders belowe ons nou al dekades lank sulke meganiese
diensknegte. ’n Paar prototipes is reeds ontwerp, maar geen enkele
een is al verkoop nie. Maar dan weer: as ons ons moderne huise met
dié van die 1800’s vergelyk, is dit byna asof ons ons tuistes met ’n
rits robotagtige slawe gevul het, wat elk ’n ander taak vir ons
verrig.
Hier is die verhale van ons bekendste huishoudelike hulpmiddels.
|
|
Wasmasjien
DIE gebruik om klere te was nadat dit net een dag gedra is, is
betreklik nuut. Voordat die huishoudelike wasmasjien alles kom
verander het, het só ’n wassery immers baie swoeg en sweet geverg.
Eeue lank is vuil klere byvoorbeeld in poele en riviere
skoongeskrop. Waar daar geen waterstrome of kuile in die nabyheid
was nie, is die wasgoed in balies van hout of koper en later
gietyster ingebondel en met ’n lang houtstamper rondgeskommel.
Meganiese wastoestelle het in die 1800’s hul verskyning in huise
begin maak. Een van die vroegste soorte, ’n ontwerp van die
Amerikaanse vervaardiger Hamilton Smith (1858), het bestaan uit ’n
vertikale houttrom vir die klere en ’n houtstamper wat met ’n
handslinger gedraai is. Verskeie verbeterings het mettertyd gevolg,
soos gasbranders wat onder die masjien aangebring is om die water te
verhit.
Die koms van die elektriese wasmasjien in die vroeë 1900’s het ’n
totale omwenteling teweeggebring. Die eerste van dié masjiene is in
1906 deur Alva Fisher van Amerika gepatenteer.
Die vroeë elektriese wasmasjiene se enjins was onbedek onderaan die
balie, wat hoogs gevaarlik was, want enige water wat daarop gedrup
het, kon die gebruiker ’n elektriese skok laat kry. Veiliger en
doeltreffender wasmasjiene is in die loop van die 1930’s en ná die
Tweede Wêreldoorlog vervaardig.
REGS:
’n Wasmasjien van die 1940’s.
U.S. Library of
Congress
Lomp werktuie met rollers om wasgoed droog te kry, dateer reeds uit
die 1500’s, maar doeltreffender toestelle het in die 1850’s hul
verskyning gemaak. Dié het bestaan uit horisontale houtrollers in ’n
ysterstaander. Die rollers is deur middel van ’n groot ysterwiel met
die hand gedraai.
’n Goeie aantal jare in die 1900’s is hierdie soort toestelle steeds
gebruik, waarna rubberrollers die houtrollers vervang het en
elektriese motore bygekom het om die rollers aan te dryf. Deesdae
slinger wenteldroërs die water met middelpuntvliedende krag uit nat
klere, terwyl tuimeldroërs die werk voltooi deur warm lug deur ’n
roterende trom daarop te blaas. |
|
Strykyster
VROEËR dae was stryk ’n warm, uitputtende besigheid. Huishoudelike
strykysters was ook bra skaars tot die agttiende eeu toe katoenklere
in die mode geraak het.
Een vroeë soort yster—die hol strykyster—het ’n kompartement gehad
met ’n verhitte stuk metaal, baksteen of houtskool daarin. Party hol
strykysters het selfs ’n skoorsteen gehad sodat die rook daardeur
kon ontsnap.
Nog ’n toestel—die platyster—is verhit deur dit regstreeks in ’n
vuur of op die haardplaat te plaas. Mense het dikwels twee
platysters saam gebruik, een om klere te pars terwyl die ander een
warm geword het.
Elektriese strykysters het in die laat 1800’s op die mark verskyn.
Die eerste het sowat 6 kg geweeg. Elektriese strykysters wat ná die
Eerste Wêreldoorlog vervaardig is, was heelwat ligter.

BO: Oumagrootjie se
plat strykyster,
wat warm gemaak is deur dit regstreeks
in ’n vuur of op die haardplaat te plaas.
Krediet: MSKARG
|
|
Stofsuier

BO:
’n Ou soort stofsuier en een van sy moderne eweknieë (REGS).
Nuwe stofsuier:
foto deur Ciwi, tot openbare besit verklaar by Wikimedia Commons
(“released into the public domain”)
DIE eerste stofsuier is in die middel van die 1800’s in Amerika
uitgevind. Dit het uit ’n kas met wiele en pomphandvatsel bestaan en
het met ’n blaasbalk gewerk. Twee mense was nodig om dit te laat
werk—een om die blaasbalk te hanteer en een om die pyp te stuur. Dit
is in teaters en hotelle gebruik.
Die huishoudelike stofsuier het eers in die vroeë 1900’s sy
opwagting gemaak, danksy die vindingrykheid van ’n Engelse siviele
ingenieur, Hubert Cecil Booth. In 1901 het Booth in Londen ’n
demonstrasie van ’n Amerikaanse spoorwa-skoonmaker gesien. Die
toestel het stof verwyder deur dit in ’n houer in te blaas, wat nie
so ’n goeie plan was nie, aangesien die meeste van die stof
eenvoudig in die lug beland het.
Toe hy tuis kom, het Booth lug deur ’n doek probeer suig om stof op
te vang pleks van dit weg te blaas. Hy het die beginsel aan ’n
vriend gedemonstreer deur ’n sakdoek iewers teen ’n stowwerige stoel
in ’n restaurant te plaas en dit met sy mond te suig. Die stof het
aan die sakdoek vasgekleef.
Booth het ’n masjien gepatenteer wat op hierdie beginsel gegrond is
en die British Vacuum Cleaner Company gestig om mense se huise skoon
te maak. ’n Perdewa het op die sypaadjie langs die huis stilgehou en
’n suigslang is deur die deur of ’n venster gesteek. Daarna het ’n
span skoonmakers aan die werk gespring. Die pomp, wat met ’n
petrolenjin aangedryf is, het vreeslik gelawaai.
Booth het dikwels ’n potjie met die polisie geloop omdat sy affêre
koetsperde laat skrik het. Nogtans het sy revolusionêre
skoonmaakmetode só ’n opskudding onder die vroue van die hoë lui
veroorsaak dat hulle ’’stofsuier’’- teepartye gereël het sodat hul
vriendinne al die aksie kon aanskou.
’n Paar jaar later het Booth kleiner huishoudelike toestelle
ontwerp. Hulle is met elektrisiteit aangedryf en, hoewel hulle swaar
was, kon slegs een mens só ’n toestel hanteer. Omstreeks dieselfde
tyd het ander uitvinders met verskillende ander soorte stofsuiers
vorendag gekom.
LINKS:
Hier wikkel-wikkel... daar wikkel-wikkel... woerts in die hoekie!
Hierdie robotjie, wat outomaties oor die vloere kruip om sy stoffies
te vreet, lyk nie eens meer naastenby soos die kru stofsuiers van
vroeër nie.
Foto deur
“Shawnc”, tot openbare besit verklaar by die Wikipedia-projek
(“released into the public domain”)
|
|
Ketel
EEUE lank moes water gekook word in ketels wat oor ’n oop vuur of,
later, op die haardplaat geplaas is. Elektriese ketels het laat in
die 1800’s hul verskyning gemaak. In die vroeë modelle was die
elemente in afsonderlike kompartemente in die boom van die ketel.
Omdat die element nie met die water in aanraking gekom het nie, het
dit lank geduur voordat die water gekook het.
In 1923 het Arthur Large van Engeland ’n koperelement ontwerp wat
met veiligheid in die water gehou kon word. Large se uitvindsel het
die kooktyd met sowat ’n derde verminder.
’n Tweede deurbraak was in 1931 toe die Britse ketelvervaardiger
Walter Bulpitt ’n veiligheidsprop ontwerp het wat self uitgeskiet en
die krag onderbreek het wanneer die ketel oorverhit geraak het.
Outomatiese ketels het in die 1950’s op die mark verskyn. Die eerste
modelle is deur die Russell Hobbs Company van Brittanje ontwerp.

BO:
In die verlede is ketels dikwels met groot sorg gemaak en
kunstig versier. Vandag se elektriese ketels is eerder
funksioneel as kunswerke.
Foto (detail):
Stephen Ausmus / ARS / U.S. Departent of Argriculture
|
|
Kosmenger
LINKS:
’n Ou soort kosmenger.
Detail
van
hierdie foto deur
renaissancechambara by
flickr
op die wêreldwye web, gelisensieer ingevolge
die
Attribution-Non-Commercial-Share Alike 2.0
Generic-lisensie
DIE kosmenger wat meng, maal, versnipper, kerf, versap en so baie
ander arbeidsbesparende take verrig, het sy ontstaan te danke aan
die opkoms van die Amerikaanse bruismelk-bedryf.
In 1904 het George Schmidt en Fred Osius roertoestelle en mengers
begin vervaardig wat deur ’n elektriese motor aangedryf en in
bruismelk-salonne gebruik is. In 1910 het hulle saam met die
ingenieur Chester Beach die Hamilton Beach Manufacturing Company
gestig en, deur ’n elektriese motor by ’n eierklitser te voeg, met
die wêreld se eerste huishoudelike kosmengers vorendag gekom.
In hierdie vroeë toestelle was die elektriese motor en menger apart,
maar in die 1930’s het die Flexible Shaft Company in Chicago
kosmengers met ingeboude aandrywers begin vervaardig.
In 1936 het die Sunbeam Corporation (ook Amerikaans) kosmengers
verkoop wat nie net kos gemeng het nie, maar ook verskeie ander
dinge gedoen het: skil, in skywe sny, versap, vleis fynmaal,
koffiebone maal, blikke oopsny en messe skerp maak en poleer.
|
|
Broodrooster
DIE eerste elektriese broodrooster is in 1909 deur die General
Electric Company (VSA) vervaardig. ’n Netwerk van drade wat deur ’n
elektriese stroom verhit is, het ’n sny brood aan die een kant
gerooster, waarna die sny omgedraai moes word om weer aan die ander
kant verbruin te word.
In 1927 het ’n Amerikaner, Charles Strite, die wêreld se eerste
wiprooster ontwerp. ’n Tydtoestel het die elektriese stroom
afgeskakel en ’n gespanne veer laat skiet sodat die roosterbrood
boontoe gedruk is. Die tydtoestel is later deur ’n termostaat
vervang. Strite se toestel het ook ekstra elemente gehad sodat die
sny brood tegelykertyd aan weerskante gerooster kon word.
Voordat elektriese roosters uitgevind is, moes mense brood rooster
deur die snye vooraan ’n lank vurk teen ’n vuur te hou.

BO: ’n
Broodrooster.
Foto: U.S.
Consumer Product Safety Commission
|
|
Stoof

BO:
Vanmelewe se houtstoof.
Foto: U.S.
Environmental Protection Agency
KOOKKOS is so oud soos die ontdekking van vuur. Die eerste
‘‘stowe’’
was eenvoudig oop vure, met basiese gereedskap soos klipbakke,
stampers en vysels en vuursteenmesse daar rondom.
Hoewel die Romeine steenoonde gebou het om brood te bak, is daar in
Europa nog lank ná die Romeinse tye oor ’n sentrale oop vuur gekook.
Eers is ’n groot ysterketel of pot aan toue of ysterstawe oor die
vuur geplaas, maar in die Middeleeue, ná die uitvinding van die
spitdraaier, het die vuur van sy sentrale plek in die kamer na die
kant verskuif, waar ’n vuurherd daarom gebou kon word met ’n
skoorsteen om van die rook ontslae te raak.
Stowe het hul verskyning begin maak toe steenkool hout as brandstof
vervang het. Eers is die stowe in die vuurherd ingebou. Op ’n plat
oppervlak, die sogenaamde haardplaat aan weerskante van die haard,
is kookgerei warm gehou.
In die 1600’s het Amerikaanse setlaars op vrystaande stowe begin
kook. Maar dié was weinig meer as gietyster-kiste met deksels.
In 1780 het die Britse uitvinder Thomas Robinson ’n kombuisstoof
ontwerp wat bestaan het uit ’n gietyster-oond aan die een kant van
’n herdrooster en ’n kooktoestel vir die verhitting van water aan
die ander kant. Warm water is uit ’n kraan getap. Die vuur was oop.
In die 1790’s het die Amerikaans-gebore Beierse staatsman Benjamin
Thompson—ook bekend as graaf Rumford van Beiere—die eerste praktiese
stoof vir die huis ontwerp. Dit het bestaan uit ’n klein
metaalbraaikissie wat in steenwerk geset is, met ’n vuur aan die
onderkant om hitte te verskaf en ’n skoorsteenpyp naby die bokant om
die rook weg te voer.
In 1802 het ’n Engelse ystergieter, George Bodley, ’n koolstoof
ontwerp met ’n pyp wat die hitte regdeur die oond versprei het sodat
die kos egalig kon gaar word. Dit was gou baie gewild en byna alle
stowe wat daarna vervaardig is tot ná die Tweede Wêreldoorlog het
hierdie ontwerp gevolg.
In dieselfde jaar toe Bodley met sy stoof gekom het, het ’n
Tsjeggo-Slowaakse chemiese vervaardiger, Zuchas Winzler,
eetpartytjies gehou waarop die kos op ’n gasstoof gaargemaak is. In
die 1840’s is begin om gasstowe in Amerika te verkoop, maar die
vroeë modelle was so stink, vuil en lawaaierig dat min mense oorreed
kon word om hulle te koop.
In 1855 het ’n Duitse skeikundige, Robert von Bunsen, die eerste
praktiese gasbrander uitgevind. Deur dit ’n paar jaar later in
gasstowe te gebruik, het dit hierdie soort stowe baie doeltreffender
gemaak. Van omstreeks dié tyd af het gasstowe dan ook ál gewilder
geraak.
Elektriese stowe het hul verskyning in 1890 gemaak. Die vroeë
modelle was stadig, temperamenteel en duur om te gebruik, en baie
mense was bang dat hulle doodgeskok sou word. Dit was maar eers in
die 1930’s, toe krag vryliker beskikbaar geword het, dat elektriese
stowe begin meeding het met dié wat met gas werk.
Mikrogolfoonde is ’n meer onlangse nuwigheid. ’n Toestel wat
mikrogolfenergie opwek, is nie in Engeland ontwikkel om te kos gaar
te kry nie, maar om die reikwydte van Brittanje se radar ten tyde
van die Tweede Wêreldoorlog te vergroot.
REGS:
’n Vroeë mikrogolfoond.
Foto: Bureau of
International Information Programs / U.S. Department of State
In 1953 het ’n Amerikaanse firma, die Raytheon Manufacturing Co.,
die eerste mikrogolfoond gepanteer. Mikrogolwe laat die
watermolekules in kos vinniger vibreer en wek hitte deur middel van
wrywing op. Eers is die mikrogolfoond slegs in die spyseniersbedryf
gebruik. Vandag beklee hierdie toestel ’n plek in die hart van die
kombuis, dikwels langs die konvensionele oond. |
|
Klik
hier om terug te keer na die inhoudsblad |