Die
Verenigde Nasies
VN-foto's en -grafika: Verenigde Nasies |
||
|
|
||
NS,
die mense van die Verenigde Nasies,” krabbel premier Jan
Christiaan Smuts
van Suid-Afrika op ’n vel papier. “Ons, die mense van die Verenigde
Nasies, vasbeslote om opkomende geslagte te red van die teistering van
oorlog...”
Smuts
voltooi sy geskrif en gee dit aan. Dit moet die inleiding vorm van die
handves van die nuwe te stigte węreldorganisasie, reken hy. Die
geleentheid is ’n samekoms van internasionale leiers wat ná die
verwoestende Tweede
Węreldoorlog (1939-’45)
in Amerika vergader. Die
afgevaardigdes is gedetermineerd om ’n organisasie in die lewe te roep
wat hom vir ware węreldvrede en -veiligheid en die beskerming van
menseregte sal beywer. Die ou Volkerebond, wat dit ná die Eerste
Węreldoorlog
(1914-’18) probeer vermag het, het kennelik en klaaglik hierin misluk. In
1944 lei ’n reeks vergaderings by Dumbarton Oaks in Washington tot die
basiese plan vir ’n nuwe vredemakende organisasie. Op 25 April 1945
vergader verteenwoordigers van 44 lande, onder meer Suid-Afrika, vir
hierdie doel in San Francisco en nog lande word in die loop van die
onderhandelings genooi om afgevaardigdes te stuur. Die
opstel van ’n handves is nie maklik nie. Maar die onderhandelaars byt
vas en uiteindelik, op 26 Junie 1945, onderteken 50 nasies die Handves
van die Verenigde Nasies in San Francisco. Pole onderteken later die
dokument ook as stigterslid, en daar is dus 51 stigterslede. Die Handves word op 24 Oktober 1945 van krag. In die aanhef van die Handves staan daar vandag nog in genl. Jan Smuts se eie woorde: “Ons,
die mense van die Verenigde Nasies, vasbeslote om opkomende geslagte te
red van die teistering van oorlog, wat twee keer in ons leeftyd
ongekende leed vir die mensdom gebring het, en om ons geloof te
herbevestig in fundamentele menseregte, in die waardigheid en waarde van
die menslike persoon, in die gelyke regte van mans en vroue en van
nasies groot en klein... ...het besluit om ons kragte saam te snoer om
hierdie doelwitte te bereik...”
Die
lede van die Verenigde Nasies (VN)—en
die organisasie in ’n neutedop BYNA
elke land op aarde behoort vandag tot die einste Verenigde Nasies
waarvoor Smuts en die ander hulle destyds so verbete beywer het. Die
getal lidlande het deur die jare tot 192 aangegroei, met die
onafhanklikwording van al hoe meer state en hul toetrede tot die
organisasie saam met ander onafhanklike state wat hulle aanvanklik nie
tot deelname wou verbind nie. Van die jongste toetredes was in September
2002, toe Switserland, in Europa, en Timor-Leste (Oos-Timor), in Suidoos-Asië,
hulle by die węreldliggaam geskaar het. Switserland,
tradisioneel so neutraal dat hy nie eens aan die twee węreldoorloë
deelgeneem het nie, is dus uiteindelik met die węreldgemeenskap geďntegreer.
Oos-Timor was op sy beurt ’n provinsie van Indonesië, maar die
inwoners het in ’n volkstemming onder toesig van die Verenigde Nasies
besluit dat hulle onafhanklik wou wees.
Die
Verenigde Nasies is geen węreldregering nie en hy maak nie wette nie.
Tog help hy om die middele te verskaf om internasionale konflikte op te
los. Die organisasie formuleer voorts beleide wat ons almal raak—’n
losse vennootskap van węreldstate met ’n vaste fondament van koöperatiewe
deelname. By
die Verenigde Nasies het al die lidstate—groot en klein, ryk en arm,
met verskillende politieke sienswyses en maatskaplike sisteme—die reg
om hul mening te lug en oor verskillende węreldkwessies te stem. Wanneer
’n staat ’n lid van die VN word, verbind hy hom tot die Handves,
waarin die basiese beginsels van internasionale betrekkinge uiteengesit
word. Volgens die Handves het die organisasie vier doelwitte, naamlik:
Die
Verenigde Nasies het ses hooforgane. Vyf daarvan—die Algemene
Vergadering, die Veiligheidsraad, die
Ekonomiese en Maatskaplike Raad, die
Voogdyraad en die Sekretariaat—is
by die VN-hoofkwartier in New York gesetel. Die sesde, die Węreldhof,
is in Den Haag in Nederland. Die opset en funksies van elk van die
hooforgane word hieronder uiteengesit. Die
Algemene Vergadering
AL
die lidstate van die VN word verteenwoordig in die Algemene
Vergadering—’n “parlement van nasies” wat vergader om aandag aan
die węreld se dwingendste vraagstukke te skenk. Besluite oor
sleutelkwessies soos węreldvrede en -veiligheid, die toelating van nuwe
lede en die VN-begroting word met ’n tweederdemeerderheid geneem.
Ander sake word deur middel van ’n gewone meerderheid besleg. In die
afgelope jare is ’n spesiale poging aangewend om besluite deur
konsensus te neem eerder as deur formele stemmings.
Onder
die kwessies wat só onder die loep kan kom, is byvoorbeeld globalisering,
vigs, konflikte en omgewings-bewaring. Die Algemene Vergadering het nie
die reg om enige staat te dwing om
enigiets te doen nie, maar sy aanbevelings is ’n belangrike aanduiding
van die węreldmening en verteenwoordig die morele gesag van die
internasionele gemeenskap. Die
Algemene Vergadering se gereelde jaarlikse sitting duur van September tot
Desember. Die sitting kan wanneer nodig hervat word of spesiale sittings
of noodsittings kan oor besonder kommerwekkende aangeleenthede gehou word.
Wanneer die Algemene Vergadering nie in sitting is nie, word sy werk deur
sy ses hoofkomitees, ander filiaalliggame en die VN-Sekretariaat gedoen. Die
Veiligheidsraad
DIE
VN se Handves verleen aan die Veiligheidsraad die primęre
verantwoordelikheid vir die handhawing van die węreldvrede Daar
is vyftien raadslede. Vyf van dié—China, Frankryk, die Russiese
Federasie, Britanje en Amerika—is permanente lede. Die ander tien word
deur die Algemene Vergadering vir termyne van twee jaar verkies.
Veranderings in die samestelling van die Veiligheidsraad is deesdae die
onderwerp van groot debatvoering omdat in baie kringe gevoel word dat dit
nie vandag se staatkundige en ekonomiese werklikhede weerspieël nie (meer
hieroor later in hierdie artikel). Nege
stemme is in die Veiligheidsraad nodig vir die aanvaarding van ’n
besluit. Buiten wat stemmings rakende prosedure aanbetref, kan ’n
besluit nie deurgevoer word as dit deur ’n permanente lid geveto word
nie.
Wanneer
die Veiligheidsraad ’n kwessie onder oë neem wat die węreldvrede
bedreig, word maniere eers ondersoek om die geskil vreedsaam te besleg.
Die raad kan die raamwerk vir ’n skikking voorstel of as bemiddelaar
optree. Indien gevegte uitbreek, beywer die raad hom vir ’n
skietstilstand. ’n Vredesending kan gestuur word om die partye te help
om die wapenstilstand te handhaaf en om die opponerende magte uitmekaar te
hou. Die
Veiligheidsraad kan maatreëls tref om sy besluite af te dwing. Hy kan
ekonomiese sanksies teen ’n land instel of ’n verbod op die
verskaffing van wapens aan ’n land gelas. In uitsonderlike gevalle het
die raad al selfs lidstate gemagtig om “al die nodige middele” te
gebruik, insluitende gesamentlike militęre optrede, om te verseker dat sy
besluite uitgevoer word. Die
Veiligheidsraad doen ook aanbevelings aan die Algemene Vergadering oor die
aanstelling van ’n nuwe sekretaris-generaal en die toelating van nuwe
lede tot die VN. Die
Ekonomiese en Maatskaplike Raad
DIE
Ekonomiese en Maatskaplike Raad,
onder die oorkoepelende gesag van die Algemene Vergadering, koördineer
die ekonomiese en maatskaplike werk van die Verenigde Nasies en die
familie van VN-organisasies. As die sentrale forum vir die bespreking van
internasionale, ekonomiese en maatskaplike kwessies en vir die formulering
van beleidsaanbevelings, speel die raad ’n sleutelrol in die bevordering
van internasionale samewerking vir ontwikkeling. Die raad beraadslaag ook
met nie-regeringsorganisasies en sorg dus vir ’n onmisbare skakel
tussen die Verenigde Nasies en die burgerlike gemeenskap. Die
Ekonomiese en Maatskaplike Raad
het 54 lede, wat vir termyne van drie jaar deur die Algemene Vergadering
verkies word. Die raad kom regdeur die jaar byeen, maar daar is ’n
belangrike sitting in Julie, wanneer ’n spesiale vergadering van
ministers groot ekonomiese, maatskaplike en humanitęre kwessies bespreek. Die
raad se filiaalliggame kom gereeld byeen en rapporteer aan hom terug. Die
Kommissie vir Menseregte, byvoorbeeld, monitor die handhawing van
menseregte oor die hele węreld heen. Ander liggame konsentreer op sulke
aangeleenthede soos maatskaplike ontwikkeling, die status van vroue,
misdaadvoorkoming, dwelms en omgewingsbewaring. Vyf streekkommissies
bevorder ekonomiese ontwikkeling en samewerking in hul onderskeie streke. Die
Voogdyraad
DIE
Voogdyraad is destyds in die lewe geroep om voorsiening te maak vir
internasionale toesig oor elf “trustgebiede” wat deur sewe lidstate
geadministreer is en om seker te maak dat toepaslike stappe gedoen sou
word om die gebiede vir selfregering of onafhanklikheid voor te berei. Al elf hierdie gebiede is reeds as trustgebiede ontbind. Party van hulle is by buurlande ingelyf en ander het hulle as onafhanklike lidstate by die VN aangesluit. In 1994 het die laaste van die trustgebiede, die Palau-eilande wat deur die VSA geadministreer is, onafhanklik geword, met die gevolg dat Voogdyraad sy werk afgehandel het.
Die
Voogdyraad bestaan nou uit die vyf permanente lede van die
Veiligheidsraad. Die raad het sy prosedurereëls só gewysig dat die lede
byeen kan kom as en wanneer dit nodig mag wees. Die
Węreldhof
DIE
Węreldhof in Den Haag, Nederland, is die hoof- geregtelike orgaan van die
VN. Bestaande uit vyftien regters wat saam deur die Algemene Vergadering
en die Veiligheidsraad verkies word, beslis die hof in geskille tussen
lande. Deelname deur state aan ’n geding is vrywillig, maar as ’n
staat instem om deel te neem, word hy verplig om die hof se besluit te
eerbiedig. Op versoek sal die hof ook raadgewende menings aan die Algemene
Vergadering en die Veiligheidsraad deurgee.
Elk
van die Węreldhof se regters word vir ’n termyn van nege jaar gekies en
daar mag nie meer as een regter van enige nasionaliteit wees nie. ’n
Verkiesing word elke drie jaar vir ’n derde van die setels gehou. Die
lede van die hof verteenwoordig nie hul regerings nie, maar tree as
onafhanklike regsprekers op. Die
regters moet in hul onderskeie lande die nodige kwalifikasies hę om in
die hoogste regterlike ampte te kan dien of erkende regsgeleerdes wees wat
onderleg is in die volkereg. Die
Sekretariaat
DIE
Sekretariaat gee uitvoering aan die Verenigde Nasies se substantiewe en
administrative werk soos voorgeskryf deur die Algemene Vergadering, die
Veiligheidsraad en ander organe. Die sekretaris-generaal is die hoofbaas,
wat vir die algemene administratiewe leiding verantwoordelik is.
Die baie mense in sy diens moet onder meer sorg vir alle briefwisseling,
dokumente en toesprake en moet ook dokumente in verskillende tale vertaal.
Foto: R.D. Ward / U.S. Military (PD) (cropped)
Die
Sekretariaat is die grootste en een van die belangrikste komponente van
die VN. Hier loop al die drade van die enorme organisasie saam. Die
VN-familie
DIE
Internasionale Monetęre Fonds, die Węreldbank en twaalf ander
onafhanklike organisasies wat as “gespesialiseerde agentskappe” bekend
staan, skakel deur middel van koöperatiewe ooreenkomste met die Verenigde
Nasies. Hierdie agentskappe, waaronder die Węreld-Gesondheidsorganisasie,
is outonome
liggame wat deur tussenstaatlike reëlings geskep is. Hulle
het ’n omvattende reeks verantwoordelikhede op ekonomiese, maatskaplike,
kulturele, opvoedkundige, gesondheids- en verwante terreine. Sommige van
hulle, soos die Internasionale Arbeidsorganisasie en die Węreldposunie,
is ouer as die VN self. Daarbenewens
werk ’n aantal VN-buro’s, -programme en fondse—soos die kantoor van
die VN se Hoëkommisaris vir Vlugtelinge, die VN se Ontwikkelingsprogram
en die VN se Kinderfonds (UNICEF)—om die ekonomiese en maatskaplike
toestande van mense regoor die węreld te verbeter. Hulle doen verslag aan
die Algemene Vergadering of die Ekonomiese en Maatskaplike Raad.
Al
hierdie organisasies het hul eie bestuursliggame, begrotings en
sekretariate. Saam met die Verenigde Nasies staan hulle bekend as die
VN-familie of die VN-sisteem. Saam verleen hulle tegniese bystand en ander
vorms van praktiese hulp op feitlik alle ekonomiese en maatskaplike
terreine. Hoe
die VN werk om die węreld BENEWENS
die geskiedkundige Węrelddeklarasie oor Menseregte in 1948, het die VN
reeds meer as tagtig verdrae geformuleer wat bepaalde soorte menseregte
help beskerm en bevorder. Die
VN se vredesaksies is van wesenlike belang op plekke waar die vrede
bedreig word. Trouens, op ’n gegewe oomblik kan tienduisende militęre
en burgerlike personeel van die VN, wat deur tientalle lande verskaf word,
by verskillende operasies oor die węreld heen betrokke wees. Natuurlik
het die VN in sy bestaan ook al gruwelik gefaal in sy vredemakende rol.
Maar op ander gebiede het die VN-familie besliste bydraes gelewer om węreldtoestande
te verbeter. Só
het omgewingskonvensies van die VN al suurreën in Europa en Noord-Amerika
help verminder, die besoedeling van die see węreldwyd laat afneem en
gehelp om die produksie van gasse uit te faseer wat die aarde se osoonlaag
vernietig. Boonop
is die VN en sy agentskappe, waaronder die Węreldbank en VN se
Ontwikkelingsprogram, die vernaamste medium wat ontwikkeling in armer
lande bevorder en verleen hulle jaarliks bystand ter waarde van baie
miljarde rande.
Meer
volkeregtelike maatreëls is ook in die afgelope halfeeu of wat deur die
VN ontwikkel as in al die eeue van die mens se geskiedenis. Elke
jaar word tot drie miljoen kinderlewens deur immunisering gered, maar byna
drie miljoen meer sterf weens voorkombare siektes. Die Kinderfonds UNICEF,
die Węreld-Gesondheidorganisasie, die Węreldbank-groep, private
stigtings, die farmaseutiese bedryf en regerings het hande gevat in ’n
nuwe inisiatief—die Węreldwye Alliansie vir Entstowwe en
Immunisering—wat ten doel het om daardie syfer tot nul te verminder. Die
Węreld-Voedselprogram verleen jaarliks sowat ’n derde van die węreld
se voedselhulp. Lugverkeer
is węreldwyd veiliger, danksy reëls en regulasies waaroor daar deur die
Internasionale Vereniging vir Burgerlike Lugvaart ooreengekom is. Pokke
is op aarde uitgewis vanweë ’n węreldwye veldtog wat deur die Węreld-Gesondheidsorganisasie
gekoördineer is. Daarbenewens is polio in die Amerikas uitgewis en word
beplan om dit ook węreldwyd te doen. Hervorming
van die VN
ONDANKS
al die genoemde suksessse van die VN en sy satellietorganisies, voel baie
lande vandag dat daar beslis ruimte vir hervorming in die VN is—en by
name in die Veiligheidsraad, die VN se magtigste orgaan.
Hulle
het dit teen die Veiligheidsraad se huidige opset van vyf permanente lede
(met hul vetoreg) en tien lede wat vir termyne van twee jaar verkies word.
Daarteenoor voel die vyf permanente lede dat die huidige toedrag van sake,
wat hulle bevoordeel, behoue moet bly, met slegs kosmetiese veranderings.
Lande
soos Suid-Afrika, Duitsland, Japan, Brasilië, Indië, Nigerië en ander
het al laat blyk dat hulle ook permanente status in die Veiligheidsraad
sou wou hę, maar die permanente vyf behou tot dusver nog hul monopolie.
Daar is ook kritici wat vrees dat ’n vergroting die raad lomp en
ondoeltreffend sal maak. Hulle stel streek-gebaseerde setels voor as ’n
toekomsgerigte en meer demokratiese hervorming. |
||
|
Die
VN en SA in
SUID-AFRIKA
het onder apartheid uiters gespanne betrekkinge met die VN gehandhaaf. Die
aanvalle op Suid-Afrika het egter al begin voordat apartheid nog in die
wetboeke verskans was. Reeds in 1946 is die land deur die Indië en die
Sowjet-unie geroskam oor sy wetgewing oor Indiërs en die administrasie
van Suidwes-Afrika, die teenswoordige Namibië. Suid-Afrika
het Suidwes-Afrika ingevolge ’n ou mandaat van die gewese Volkerebond
regeer, maar die internasionale druk het hoe langer hoe hewiger geword dat
Suid-Afrika sy beheer oor Suidwes moes prysgee. Met
apartheid in hul visier, is die veldtog teen Suid-Afrika ook al hoe meer
verskerp deur die Afrika-state wat in die jare vyftig, sestig die een ná
die ander onafhanklik geword en VN-lidmaatskap verkry het. Al
hoe meer stemme het opgegaan om Suid-Afrika uit die VN te skors of aan
’n algehele boikot (sanksies) te onderwerp as gevolg van sy binnelandse
beleid. Mettertyd het die land—en dit is by nabetragting glad nie te
kras gestel nie—in die VN niks minder as die status van “die muishond
van die węreld” gehad nie. ’n
Verbod op die verskaffing van wapens aan Suid-Afrika het die uitwerking
gehad dat die land sy eie wapenbedryf opgebou en naderhand selfs ’n
geheime kernwapenprogram gehad het. Toe
die Algemene Vergadering in 1966 stem om Suid-Afrika se mandaat oor
Suidwes-Afrika op te sę, is dit tot Namibië hernoem. Suid-Afrika het
egter geweier om die besluit te aanvaar, asook die uitspraak in 1971 van
die Węreldhof in Den Haag dat Suid-Afrika se teenwoordigheid in Namibië
onwettig is. Verset
deur guerrillas in Namibië self het tot in die 1980’s voortgewoed toe
internasionale druk Suid-Afrika uiteindelik laat swig het. Vredesamesprekinge
onder die VN-vaandel in Desember 1988 het uiteindelik tot onafhanklikheid
vir Namibië gelei. En in die jare negentig het die hele VN-tirade teen Suid-Afrika ’n pryslied geword met die aftakeling van apartheid en die totstandkoming van ons veelrassige demokrasie. |
||