ISKIEN was jy al op ’n keer gepla deur ’n lastige skifsel aan jou voete wat jy by ’n swembad opgedoen het. Tinea pedis, het jou dokter dit genoem—atleetvoet of voetskimmel. Hy het die nodige medikamente vir jou voorgeskryf en ná ’n rukkie was jy gelukkig ontslae van die beproewing.

Maar as jy al met jou einste voete, per ongeluk of doelbewus, ’n paddastoel weggeskop het, het jy bes moontlik nie besef dat daar ’n sonderlinge verwantskap tussen jou voetkwaal en ’n sampioen bestaan nie!

Albei is swamme. Al dink jy straks aan die een as iets soos ’n mikroskopies klein roof-goggatjie en aan die ander een as ’n plant. Maar swamme is allermins plante, en ook nie goggas nie, hoewel hulle sekere eienskappe kan hê wat met die een of die ander van hierdie groepe ooreenstem.

Lewende dinge word deur geleerdes in groot, basiese sogenaamde koninkryke ingedeel. Baie jare lank is gereken dat swamme tot die planteryk behoort. Daar is gemeen dat hulle plante is wat nie stingels of blare het nie en, namate hulle die vermoë sou ontwikkel het om voedsel te absorbeer, die bladgroen sou verloor het wat vir fotosintese nodig is.

Toe besef die wetenskaplikes dat swamme eintlik meer soos diere as soos plante is en dat hulle in der waarheid unieke en afsonderlike lewensvorms is. Die meeste kenners reken vandag dat swamme as ’n groep tot minstens drie koninkryke behoort, waaronder die protosoë of eensellige organismetjies. Nagenoeg 100 000 swamspesies is reeds bekend, maar daar is stellig baie meer wat nog ontdek moet word.

Hul wêreld is meestal verborge. Die deel van die swam wat ons sien, is slegs die “vrug” van die organisme. Die lewende liggaam van die swam is ’n sogenaamde miselium, wat bestaan uit ’n web van klein veseltjies wat swamdrade of skimmeldrade (hifes) genoem word. Die miselium is in die meeste gevalle weggesteek in grond, hout of ’n ander voedselbron.

’n Miselium kan so groot soos ’n miertjie wees of verskeie hektare bedek. Die vertakkende swamdrade kan elke dag 1 km by die totale lengte van die miselium voeg. Hierdie webbe lewe ongesiens totdat hulle in paddastoele, sampioene, stuifswamme, knolswamme, sogenaamde duiwelsbrood of ander vrugliggame ontwikkel. As die miselium vrugliggaampies van mikroskopiese grootte produseer, kan ’n mens maklik die swam nooit eens opmerk nie.

Die lewensiklus van die meeste swamme is ingewikkeld en sluit gewoonlik ’n seksuele en ’n aseksuele fase in. Hulle plant meestal voort deur middel van spore—piepklein deeltjies protoplasma wat deur wande omsluit word. Twaalf miljard of meer spore kan op die vrugliggaam van ’n gewone paddastoel vorm, maar een soort reuse-stuifswam kan etlike biljoene spore produseer.

WAMME verbruik organiese materiaal soos diere. Hulle het weliswaar nie mae nie, maar hulle “vreet” deur voedingstowwe te absorbeer uit die organiese materiaal waarin hulle lewe. Hulle moet hul kos verteer voordat dit deur die selwand tot in die swamdrade kan beweeg. Swamdrade skei sure en ensieme af wat die omringende organiese materiaal in eenvoudige molekules afbreek wat hulle maklik kan absorbeer.

Die meeste swamme bou boonop die wande van hul selle van chitien, dieselfde stof waarvan die doppe van insekte en ander geleedpotiges gemaak is. Plante vervaardig nie chitien nie. Voorts gaar swamme ook glikogeen, ’n soort stysel, soos diere op.

Swamme gebruik baie verskillende dinge as voedsel. Party help verrottende organiese materiaal, soos dooie blare of houtstompe, om te ontbind. REGS: Swamme wat in en op ou hout floreer. Foto kopieregvry verklaar deur eienaar Ander soorte swamme veroorsaak siektes deur op lewende organismes te teer. Laagenoemde soorte infekteer plante, diere en selfs ander soorte swamme. Ons het reeds verwys na atleetvoet wat die mens kan treiter. Die omloop (’n roosagtige kruipseer op die vel) en sproei (in die mond) is nog swamkwale wat by mense voorkom.

REGS: ’n Besonder nabye kykie na die swam wat sproei veroorsaak, ’n soort monduitslag wat die tong en ander slymvliesoppervlakke van die mond aantas. Die swam staan bekend as Candida albicans.

Een van die gevaarlike plantsiektes is ergot, ’n soort roesswam wat die are van grane en grasse aantas en besmet. As ’n mens te veel daarvan inkry, kan dit selfs noodlottig wees. Vernietigende swamme beskadig boonop gebergde voedselprodukte—dink maar aan die muf op ou brood.

Maar op hul beurt is wortelskimmels weer die vennote van plante. Hulle verskaf minerale aan die plante in ruil vir koolhidrate en ander chemikalieë wat swamme nie kan vervaardig nie.

Party swamme lewe in ’n hegte verbintenis met sekere soorte alge. By korsmos is die twee organismes so op mekaar aangewese dat hulle as ’t ware as een organisme bestaan. Die intieme saamleef van ongelyksoortige organismes tot hul wederkerige voordeel word simbiose genoem.

Jy gebruik waarskynlik elke dag swamprodukte sonder dat jy dit besef. Mense eet sampioene REGS van allerhande vorms, groottes en kleure (hoewel party soorte giftig is en ’n mens beslis nie veldsampioene moet eet tensy jy ’n absolute kenner van die tipes in jou omgewing is nie). Gisswamme word gebruik in die maak van byvoorbeeld brood, wyn en bier. Swamme word ook in groot vate gekweek om geursels vir kos te maak, asook vitamiene en ensieme wat vlekke kan verwyder.

Sampioenfoto: www. freeimages.co.uk (verpligte krediet)

N dan is daar natuurlik die waardevolle medisyne wat uit swamme berei word, wat siektes genees en die verwerping van oorgeplante harte en ander organe teëwerk.

Trouens, dit was eers met die onttrekking van die antibiotikum penisillien uit ’n skimmel dat die moderne geneeskunde eintlik gebore is. (Daardie muf op ou brood is toe op die ou end hoegenaamd nie so sleg nie!)

Die Skot Alexander Fleming, ’n bakterioloog aan die St. Mary’s Hospital in Paddington, Londen, het in 1928 ontdek dat ’n groen skimmel in ’n kweekbak die bakterieë laat verdwyn het wat vroeër daarin gewees het. Verdere proefnemings het getoon dat daar geen nadelige newe-effekte was by pasiënte wie se bakterieë deur die skimmel doodgemaak is nie. Omdat die skimmel Pencillium notatum was, het Fleming sy ontdekking “penisillien” genoem.

REGS: Alexander Fleming (1881- 1955).

Penisillien was die eerste heeltemal veilige antibiotikum vir die behandeling en voorkoming van bakteriese siektes. Maar dit het tog ’n klompie nadele gehad. In sy ruwe vorm het dit gou sy krag en doeltreffendheid verloor. En destyds het daar nog geen manier bestaan om dit op groot skaal te vervaardig nie.

Hoewel Fleming hard gewerk het om die middel te suiwer en te konsentreer sodat dit sy krag kan behou, was hy geen skeikundige nie en het hy nêrens gekom nie. Eers in die Tweede Wêreldoorlog sou die groot deurbraak plaasvind.

LINKS: ’n Fermentasie-eenheid vir die suiwering van penisillien, 1945.

Foto met vergunning: Merck Archives © Merck & Co. Inc.

Ná vier jaar van intensiewe navorsing oor die chemie van penisillien, kon dr. Ernst Chain, ’n uitgeweke Duitse chemikus aan die Universiteit van Oxford, en ’n Australies-gebore professor in siekteleer, Howard Florey, in 1941 die middel in ’n suiwer, gekonsentreerde vorm lewer.

Farmaseutiese firmas in Amerika en later Brittanje het die middel op groot skaal begin vervaardig en spoedig was dit op die slagveld beskikbaar en is die lewe van duisende gewonde soldate, matrose, lugmagmanne en burgerlikes gered. ’n Nuwe tydvak in die geneeskunde het begin.

En dit te danke aan ’n swam!

Paddastoelklip!

LINKS: Alles wat blink is nie goud nie en alles wat soos ’n paddastoel lyk, is nie ’n paddastoel nie. Die uiterste voorbeeld is die paddastoelwolk van ’n kernbom. Maar deur erosiewerkinge in die natuur kan selfs ’n rots tot ’n “paddastoel” omgeskep word, soos hier!

Klik hier om terug te keer na die inhoudsblad