|
KULPE by die waterkant, siersels in die spierwit sand... Wie het nog
nie langs die see geloop om die pragtige kalkomhulsels van die
oseaan se weekdiere op te tel en te bewonder nie?
Maar die nederige tuinslak is die stiefkind. Pleks van bewonder te
word, word hy versmaad. En met gifstowwe uitgeroei omdat hy allerweë
as pes en planteverwoester beskou word. Spore van slym laat hy na
waar hy ook al beweeg... en sy skulp is gewoonlik ’n bra doodse
bruin of grys en sal beslis geen prys vir skoonheid kan wen nie.
Dog die tuinslak is,
waar hy natuurlikerwys voorkom, wel ’n deel van
die groot natuurplan. Saam met die naakslak speel hy ’n kardinale
rol in die ekologiese kringloop. Hy verskaf kos vir tallose
amfibieë, reptiele, voëls, soogdiere en ander slakke en naakslakke,
en plaas onmisbare chemikalieë terug in omloop.
In hul natuurlike habitat word die slakke se getalle deur hul vyande
in bedwang gehou. Hul teenwoordigheid in vreemde omgewings, waar
hulle onberekenbare skade aan oeste kan aanrig, is egter die gevolg
van die inmenging van die mens.
REGS:
’n Hoogs onwelkome indringer—’n
“ingevoerde” Europese wingerdslak wat in ’n tuin in Bellville in die
Kaap gekry is. Sy soort is baie volop in hierdie deel van die land,
veral omdat dit nie sy natuurlike hougebied is nie en hy dus byna
onbeteueld kan voortwoeker.
Krediet: MSKARG
Die verwenste wingerdslak van die Wes-Kaap is byvoorbeeld ’n
immigrant uit Europa. En dan is daar die reuse-Afrika-slak wat ’n
vreeslike vernieler van peulpante en sitrusbome is. Omdat hy so
groot is—sowat 15 cm lank—moet hy baie vreet. Hy teel ook ontsettend
vinnig aan. Net een slak kan tot vierhonderd eiers op ’n slag
lê—verskeie kere in ’n jaar. Hy het nou, weens die mens se
bedrywighede, na Madagaskar, Indië, die Filippyne, Taiwan en Hawaii
versprei.
Daar is wel ’n paar landslakke, veral die boomslakke van die trope,
wat mooi gekleurde en dikwels glansende skulpe het wat net so
pragtig is as sommige van die gesogte seeskulpe.
|
REGS, Die
reuse-Afrika-slak, Achatina fulica, is buite sy
natuurlike habitat een van die skadelikste landslakke op
ons planeet. Hy kom oorspronklik van ’n gebied suid van die
Sahara in Oos-Afrika, maar het nou ook al verskeie ander
vastrapplekke elders op die aardbol gevind. Die slak is
’n regte bielie—altesaam 20 cm lank, met die skulp wat
die helfte van die lengte uitmaak. Reuse-Afrika-slakke
kan tot nege jaar lank lewe en elk kan duisende
afstammelinge genereer. Elke slak het
natuurlik boonop sowel vroulike as manlike
voortplantingsorgane. En hulle het nie net ’n reuse-aptyt
deurdat hulle minstens 500 soorte plante vreet nie, maar
is boonop die draers van ’n parasiet wat een soort
meningitis by mense verwek.
Illustrasie:
APHIS / U.S. Department of Agriculture |
 |
’n Landslak van binne

Illustrasie deur
Al2, met wysigings deur
Jeff Dahl,
wat die Engelse weergawe op
hierdie bladsy by Wikimedia Commons geplaas het. Afrikaanse
skrif op die verdere gewysigde weergawe hierbo is deur
Mieliestronk.com. Kopiëring, verspreiding en/of modifisering van die
item word vergun ooreenkomstig die bepalinge van die lisensie
GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere
weergawe wat deur Free Software Foundation gepubliseer word; sonder
Invariante Seksies, sonder Omslagtekste vir die Voorkant en sonder
Omslagtekste vir die Agterkant. ’n Kopie van die lisensie is vervat
in die seksie getiteld "GNU
Free Documentation License".
Bou van ’n slak
DIE opvallendste kenmerke van ’n tipiese
tuinslak is die spiraalskulp en gespierde voet.
Binne-in die skulp is die viserale boggel, wat baie van die organe
bevat. Die liggaam begin by die vlesige kop, met sy twee paar intrekbare
tentakels (voelhorings). Die langste paar bevat gewoonlik die oë.
Onder die tentakels is die mond, met daarbinne ’n vyl-agtige tong,
die radula, wat plantmateriaal opskeur. Die groot gespierde voet
word gebruik om te beweeg. Die voet kan uit die skulp reik en weer
daarin terugtrek. Daar is ’n klier aan die voet wat ’n gladmakende slym afskei.
By die meeste naakslakke bestaan die skulp uit ’n paar korreltjies
of ’n dun plaat wat onder die mantel versteek is. Maar by slakke is
die skulp ’n indrukwekkende kalkagtige struktuur wat die
spysverteringstelsel, hart, niere en voortplantingsorgane huisves.
REGS:
Naakslakke van die land.
Foto: U.S. National Park Service
Die meeste slakke het ’n harde, dekselagtige struktuur, die
operkulum genoem, wat hulle kan gebruik om hulself binne-in die
skulp te verseël.
Binne-in die skulp is sekere vlesige weefsel wat die mantel genoem
word. Spesiale kliere in die mantel vervaardig die stof wat die
skulp word. Die mantelruimte word vir gaswisseling gebruik. Alle
landslakke haal met longe asem.
Die slak het ’n oop bloedstelsel, wat beteken dat die bloed die
bloedvate verlaat op pad na die weefsels, wat direk in bloed gebaai
word.
Klassifikasie
SLAKKE en naakslakke behoort tot die
belangrike phylum Mollusca. Dit is die naasgrootste phylum in die
diereryk (die Arthropoda, wat insekte en spinnekoppe bevat, is die
grootste) en omvat nagenoeg 93 000 erkende, tans
lewende spesies.
Molluske of weekdiere is ekonomies van groot belang. Seemolluske,
soos mossels en oesters, is gunstelinge by die fynproewers van
seekos. En, hoewel sekere mense nog bra neusoptrekkerig daarvoor is,
word landslakke ook op baie spyskaarte gevind.
Die skulpe van molluske word gebruik om talle nuttige dinge te maak,
van asbakkies tot juwele. In die ou tyd was dit selfs ’n
betaalmiddel. En die pêrels uit die pêreloesters is waarskynlik die
waardevolste weekdierproduk.
Uiteraard vorm molluske ’n belangrike skakel in die voedselkettings
op land en in die water. Sonder hulle sou baie diere ander soorte
kos moes vind.
Altesaam
nege of tien klasse weekdiere of mulluske word erken, waarvan twee heeltemal
uitgesterf het. Hulle kom in talle verskillende omgewings
voor.
Verreweg die volopste sover dit die
groot verskeidenheid van spesies aangaan, is die
Gastropoda, of buikpotiges, wat slakke en naakslakke insluit. Die
ander klasse sluit weer in bekende seediere soos mossels,
pylinkvisse, tjokka en seekatte, maar ook minder bekendes.
Van die Gastropoda (uit die Grieks gaster vir buik en podos vir
voet) is daar tienduisende spesies, wat deur verskilende
bronne op nagenoeg 60.000 tot 75.000
en selfs soveel as 80.000 gestel word.
Daar is tans 409 families, maar fossiele toon dat nog minstens
202 families vroeër bestaan het.
Die lang voet waarop hierdie
diere gly, is inderdaad ’n onderskeidende kenmerk. Alle landmolluske
behoort tot hierdie klas, asook talle weekdiere van die water.
Habitat
DIE buikpotiges van die land word in die
meeste natuurstreke gevind, hoewel hulle in die droë gebiede skaars
is. Hul vermoë om hulle in die mikroklimate van hul skulpe te
verseël, het sekere spesies in staat gestel om hulle in
onwaarskynlike hougebiede te vestig. Slakke is byvoorbeeld selfs al op die besneeude pieke van die Himalaja
gevind.
Die woestynslak Helix desertorum woon weer naby oases in die
Sahara. Daar word vertel dat twee van hierdie woestynslakke in 1846
aan karton vasgegom en in die Britse Museum uitgestal is. Vier jaar
later het ’n navorser gewonder wat sou gebeur as die uitgedorde
kreatuurtjies in water geplaas word. Hy het hulle toe inderdaad in
die water gedompel en een van die slakke het werklikwaar die lang
dors oorleef!
Die meeste van die buikpotiges van die land word in klam, vogtige,
beskutte gebiede aangetref waar daar volop humus is. Hulle maak
hulle tuis in gras, boomstompe, onder klippe, op moerasagtige
plekke, mos, sandduine en in woud-afval. Party woon in ondergrondse
holtes.
Hul verspreiding hang af van die beskikbaarheid van kalsium en
geskikte humus of ander kos, asook van ’n geskikte vogtige omgewing.
Hoekom so stadig?
VIR baie mense is die slak die toonbeeld van
stadigheid, altyd aan’t voortskuifel en nie gebore in staat om haastig te wees nie.
Baie mense reken hy is so traag omdat hy sy huis op sy rug moet dra.
Maar die skulp het niks te doen met die slak se gebrek aan spoed
nie. Trouens, die naakslakke het geen skulpe nie, maar is net sulke
harmansdruppe.
Die langsame beweging word deur die struktuur van die voet bepaal.
Dit lyk of die slak met sy lyf kruip, maar hy beweeg eintlik op sy
voet. Spiere binne-in die voet beweeg met ’n golfbeweging en stu die
liggaam vorentoe.
Huis, paleis...
’N SLAK se skulp moet sy
trots en vreugde wees. Die skulp bestaan gewoonlik uit drie lae—’n
buite-, middel- en binnelaag—waarvan elk ’n sekere vorm van
kalsiumkarbonaat bevat.
By sekere buikpotiges ontbreek die buitedeel, en by vele ouer skulpe
het dit gewoonlik weggeslyt.
Die kalsiumkarbonaat van die binneste lae word deur die mantel
afgeskei. Die kleure kom meestal van pigmente wat terselfdertyd
neergelê word.
Die meeste buikpotiges het ’n enkele, ongekompartementeerde skulp,
hoewel sommige—die naakslakke—ná die larwestadium geen skulp het
nie. Daar is ook ’n paar slakke met ’n tweeledige skulp.
BO:
Die paringsdans van twee (vir ons) eienaardige naakslakke. Dit is
nie moeilik om te sien hoekom hulle in Amerika piesang-naakslakke
(“banana slugs”) genoem word nie.
Foto deur
Andy.Goryachev,
wat dit tot openbare besit
verklaar het (released to the public domain at the
Wikipedia project)
In Maleia en Borneo is ’n groep slakkies waarvan die skulp so klein
is—omtrent so groot soos ’n speld se kop—dat dit nie die hele
liggaam kan herberg nie.
Die ouderdom van ’n slak kan geraam word deur na die getal windinge
in sy skulp te kyk: elke seisoen kom ’n paar by. ’n Slak met agt
kolke kan sowat twee jaar oud wees.
Voortplanting
ALLE landslakke is
hermafrodiete, met ander woorde hulle besit sowel manlike as
vroulike voortplantingsorgane. Maar omdat selfbevrugting onwenslik
is omdat daar dan nie ’n vermenging van die gene in die nakomelinge
sal wees nie, is daar meganismes in die slak se samestelling wat dit
meestal verhinder.
Wanneer twee slakke mekaar vir paring ontmoet,
begin die kopulasie by een van die twee wat die huid van die ander
een met ’n kalkagtige “liefdespyl” deurboor. Geleerdes weet nog nie
presies wat die doel van die
“liefdespyl” is nie, maar dit
lyk of dit die ander slak stimuleer om klein pakkies sperma met slak
nommer een uit te ruil. Ná die paring sal die slakke hul eiers
inwendig bevrug deur die sperma wat uitgeruil is.
Tuinslakke
lê hul eiers vyf tot tien sentimeter diep in die vlak bogrond in ’n
gat wat met hul voet in die grond gegrawe is. Hulle doen dit
gewoonlik wanneer die weer warm en vogtig is.
Slakke is geweldig teelkragtig. Hulle kan tot
honderd eiers op ’n slag lê en hul nageslag tot een keer per
maand só in die grond deponeer. En die feit dat daar twee “moeders”
ná elke paring is, sorg natuurlik vir ’n verdubbeling van die
populasie—met skrikbarende gevolge as daar geen of nie genoeg
natuurlike vyande is om die slakke se getalle in toom te hou nie.
As die weer vir hulle gunstig is, kan die
kleintjies ná twee tot vier weke hul verskyning uit die eiers maak.
Hul skulpies is aanvanklik klein en broos, maar die meeste landsakke
is ná sowat ’n jaar in staat om self ’n nageslag te begin genereer.
Al gaan die stadige slakke dus letterlik die
slakkegang in hul handel en wandel, vermenigvuldig hulle baie
vinniger as vele ander skepsels in die natuur.
Varswaterslakke
DAAR is ’n groot groep
varswaterslakke in die damme, waterpoele, strome en riviere van die
tropiese en gematigde streke. Soos die landslakke haal die meeste
van hulle met longe asem. Hulle moet van tyd tot tyd bo die water
uitkom om die lug te kry wat hulle nodig het. Dan hoef hulle nie
weer voor verskeie ure te kom asem skep nie.
Baie varswaterslakke kan hulself swaarder of ligter maak deur lug
onder hul skulpe in te neem of vry te laat. Daar is egter ’n paar
varswaterslakke wat nie met longe asemhaal nie. Hulle het kieue soos
die seeslakke.

BO: ’n
Varswaterslak wat as ’n appelslak bekend staan en in die
bekende vleilandgebied die “Everglades” in die Amerikaanse
staat Florida aangetref word.
Foto: News Release / South Florida
Water Management District in the U.S.
|